Baøi 51
Ñieàu raên IV
Thaûo Kính Cha Meï
(x. SGLC töø 2197 ñeán 2257)
"Ngöôi phaûi yeâu ngöôøi thaân caän nhö chính mình" (Mc 12, 31). "Haõy toân kính cha meï ngöôi, ñeå ngöôøi ñöôïc soáng laâu treân ñaát maø Chuùa laø Thieân Chuùa cuûa ngöôi ñaõ ban cho ngöôøi" (Xh 20, 12)
"Ai yeâu ngöôøi thì ñaõ chu toaøn leà luaät" (Rm 13,8). Tình yeâu aáy tröôùc heát phaûi daønh cho Toå tieân, OÂng Baø Cha Meï laø nhöõng ngöôøi coù coâng sinh thaønh döôõng duïc ta. Vì theá, môû ñaàu cho 7 ñieàu raên veà yeâu ngöôøi, ñieàu raên thöù tö daïy: phaûi thaûo kính cha meï. Ñaây cuõng laø ñoøi hoûi raát phuø hôïp vôùi truyeàn thoáng ñaïo ñöùc cuûa daân toäc Vieät Nam. Vaø trong baøi naøy, chuùng ta tìm hieåu moái lieân heä, traùch nhieäm vaø boån phaän giöõa cha meï vaø con caùi. Khi gia ñình thöïc söï laø coäng ñoàng tình yeâu vaø söï soáng, gia ñình seõ ñoùng goùp raát nhieàu cho vieäc xaây döïng xaõ hoäi bình an, haïnh phuùc.
I. Gia ñình Coâng Giaùo.
Khi döïng leân con ngöôøi coù nam vaø nöõ, laø Thieân Chuùa ñaõ muoán thieát laäp gia ñình. Gia ñình ñöôïc xaây döïng döïa treân giao öôùc vaø söï öng thuaän töï do cuûa vôï choàng, vaø höôùng tôùi lôïi ích cho vôï choàng cuõng nhö tôùi vieäc sinh saûn giaùo duïc con caùi. Cha meï cuøng vôùi con caùi coù nhöõng lieân heä maät thieát vaø töï nhieân trong gia ñình, vaø moãi thaønh vieân trong gia ñình ñeàu bình ñaúng vôùi nhau veà phaåm giaù, nhöng coù nhöõng traùch nhieäm quyeàn lôïi vaø boån phaän khaùc nhau, ñeå phuïc vuï lôïi ích chung cuûa gia ñình vaø xaõ hoäi. Ñoù laø baûn chaát cuûa gia ñình. Gia ñình Kitoâ giaùo cuõng mang noäi dung ñoù, nhöng hôn theá nöõa, söï hieäp thoâng giöõa nhöõng ngöôøi coù ñöùc tin, caäy, meán, mang daáu veát vaø hình aûnh cuûa söï hieäp thoâng giöõa Chuùa Cha vaø Chuùa Con trong Chuùa Thaùnh Thaàn. Gia ñình Kitoâ giaùo cuõng coøn "maëc khaûi vaø theå hieän caùch ñaëc bieät söï hieäp thoâng trong Hoäi Thaùnh, bôûi ñoù maø gia ñình Kitoâ giaùo ñöôïc goïi laø moät Hoäi Thaùnh taïi gia" (Toâng huaán gia ñình, 21). Thöïc vaäy, vieäc sinh saûn vaø giaùo duïc con caùi trong gia ñình Kitoâ giaùo phaûn aùnh coâng trình saùng taïo cuûa Chuùa Cha, vaø gia ñình Kitoâ giaùo ñöôïc môøi goïi ñeå tham döï vieäc caàu nguyeän vaø hieán teá cuûa Chuùa Kitoâ, gia ñình aáy cuõng laø moät "coäng ñoàng coù ñaëc aân, ñeå vôï choàng theå hieän söï ñoàng taâm nhaát trí cuõng nhö söï coäng taùc aân caàn trong vieäc giaùo duïc con caùi" (MV 52,1). Nhöõng yù nghóa treân laøm cho gia ñình Kitoâ giaùo coù nhieäm vuï phuùc aâm hoùa vaø truyeàn giaùo.
II. Gia ñình vaø Xaõ hoäi
Gia ñình laø teá baøo ñaàu tieân cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, laø moät coäng ñoaøn maø vôï choàng lieân keát cho nhau trong tình yeâu vaø trong vieäc trao ban söï soáng. Quyeàn bính, söï oån ñònh vaø nhöõng moái lieân heä trong gia ñình laø neàn taûng cho söï töï do, an ninh, vaø tình huynh ñeä trong xaõ hoäi. Vì theá gia ñình phaûi soáng sao ñeå moïi thaønh phaàn bieát quan taâm lo laéng cho ngöôøi treû cuõng nhö giaø, ngöôøi ñau yeáu hay khuyeát taät, vaø caû nhöõng ngöôøi ngheøo trong gia ñình mình. Nhö theá ñôøi soáng gia ñình thöïc laø cuoäc khai taâm vaøo ñôøi soáng xaõ hoäi. Vì gia ñình coù taàm quan troïng ñoái vôùi söï soáng vaø söï laønh maïnh cuûa xaõ hoäi (x. Mv 47) neân xaõ hoäi coù traùch nhieäm ñaëc bieät ñeå naâng ñôõ vaø cuûng coá hoân nhaân vaø gia ñình. Xaõ hoäi phaûi coù nhöõng bieän phaùp thích ñaùng ñeå giuùp ñôõ vaø baûo veä gia ñình. Caùc coäng ñoàng lôùn khoâng ñöôïc xaâm phaïm quyeàn lôïi hoaëc can thieäp vaøo noäi boä caùc gia ñình. Traùi laïi, xaõ hoäi phaûi "hoã trôï" cho gia ñình. Chaùnh quyeàn coù traùch nhieäm phaûi "nhìn nhaän vaø beânh vöïc baûn chaát ñích thöïc cuûa hoân nhaân vaø gia ñình, phaûi baûo veä neàn luaân lyù coâng coäng vaø taïo thuaän lôïi giuùp gia ñình ñöôïc sung tuùc" (MV 52. Cuï theå laø ñaûm baûo cho gia ñình: - Quyeàn töï do xaây toå aám, töï do sinh saûn vaø döôõng duïc con caùi theo xaùc tín luaân lyù vaø toân giaùo cuûa mình. - Quyeàn töï do tuyeân xöng vaø truyeàn baù ñöùc tin, cuõng nhö giaùo duïc con caùi trong ñöùc tin baèng nhöõng phöông theá caàn thieát. -Baûo veä söï beàn vöõng cuûa daây hoân phoái, baûo veä quyeàn tö höõu, quyeàn coù coâng aên vieäc laøm, quyeàn cö truù, quyeàn di cö, quyeàn ñöôïc baûo veä an ninh traùnh khoûi thoùi nghieän huùt, khieâu daâm, say söa... (xem Toâng Huaán Gia Ñình, 46). "Söï laønh maïnh veà phöông dieän nhaân baûn vaø veà phöông tieän Kitoâ giaùo cuûa con ngöôøi vaø cuûa xaõ hoäi, tuøy thuoäc chaët cheõ vaøo tình traïng toát laønh cuûa coäng ñoàng hoân nhaân vaø gia ñình" (MV 47).
III. Boån phaän Con caùi
Vì ôn nghóa sinh thaønh maø con caùi duø lôùn duø nhoû ñeàu phaûi hieáu thaûo vôùi meï cha. Ñoù laø leänh truyeàn cuûa Thieân Chuùa (x. Xh 20,12). Hieáu thaûo tröôùc heát laø bieát ôn nhöõng ngöôøi ñaõ sinh thaønh döôõng duïc. "Haõy heát loøng toân vinh cha con, vaø ñöøng queân nhöõng ñau khoå cuûa meï con. Haõy nhôù raèng caùc ngaøi ñaõ sanh ra con, con seõ laøm gì ñeå ñeàn ñaùp ôn nghóa?" (Si 7, 27-28). Hieáu thaûo laø toû ra deã daïy vaø vaâng lôøi thaønh thaät: "Con ôi, haõy giöõ laáy lôøi cha truyeàn, ñöøng queân lôøi meï daïy. Nhöõng lôøi ñoù seõ höôùng daãn khi con ñi, baûo veä khi con nghæ, daïy doã khi con thöùc" (Pr 6, 20-22). Khi ñaõ khoân lôùn, con caùi coù traùch nhieäm giuùp ñôõ cha meï caû vaät chaát laãn tinh thaàn, trong luùc beänh taät giaø yeáu, hay luùc coâ ñôn buoàn phieàn. Chuùa Kitoâ ñaõ nhaéc nhôû raèng: "Ngöôøi haõy thôø cha kính meï, vaø keû naøo nguyeàn ruûa cha meï thì phaûi bò xöû töû" (Mc 7,10). Loøng thaûo kính cha meï giuùp cho anh chò em bieát thöông nhau, nhôø ñoù caû gia ñình ñöôïc hoøa thuaän: "Haõy aên ôû thaät khieâm toán, hieàn töø vaø nhaãn naïi; haõy laáy tình baùc aùi maø chòu ñöïng laãn nhau" (Ep 4, 2). Kitoâ höõu coøn phaûi bieát ôn ñaëc bieät nhöõng ngöôøi ñaõ giuùp mình laõnh nhaän ñöùc tin, bí tích Röûa toäi, vaø ñöôïc soáng trong Hoäi Thaùnh, nhö: cha meï, chuù baùc coâ dì, oâng baø, giaùo só, tu só, giaùo lyù vieân, thaày coâ, baïn höõu...
VI. Boån phaän Cha Meï
Cha meï ñaõ sinh thaønh thì phaûi döôõng duïc con caùi veà moïi maët: nhaân baûn cuõng nhö ñöùc tin. "Vai troø cha meï trong vieäc giaùo duïc con caùi thaät laø quan troïng ñeán noãi haàu nhö khoâng ai thay theá ñöôïc" (GÑ 3). Khoâng nhöõng cha meï coù quyeàn maø coøn coù boån phaän giaùo duïc con caùi, vaø cha meï laø ngöôøi coù traùch nhieäm tröôùc heát trong vieäc giaùo duïc (x. Toâng Huaán Gia ñình 36).
* Veà maët nhaân baûn:
Tröôùc heát cha meï phaûi xaây döïng moät toå aám gia ñình, coù qui luaät dòu hieàn, tha thöù, toân troïng, trung tín vaø phuïc vuï voâ vò lôïi. Toå aám aáy laø nôi toát nhaát ñeå taäp caùc nhaân ñöùc: taäp queân mình, taäp phaùn ñoaùn laønh maïnh, taäp töï chuû... ñoù laø nhöõng ñieàu kieän ñeå ñöôïc töï do ñích thöïc. Toå aám aáy laø nhöõng moâi tröôøng töï nhieân ñeå huaán luyeän tình lieân ñôùi vaø tinh thaàn traùch nhieäm trong coäng ñoàng. Cha meï phaûi daïy con caùi bieát ñaët "nhöõng gì laø vaät chaát vaø thuoäc baûn naêng, phaûi leä thuoäc nhöõng gì thuoäc noäi taâm vaø tinh thaàn" (Ca 36). Nhaát laø cha meï coù traùch nhieäm naêng laøm göông toát cho con caùi, saün saøng nhaän loãi mình tröôùc con caùi, ñoù laø ñieàu khieán hoï deã höôùng daãn vaø söûa daïy chuùng hôn.
* Veà maët ñöùc tin:
Nhôø ôn Bí Tích Hoân Phoái, cha meï coù traùch nhieäm vaø ñaëc aân phuùc aâm hoùa con caùi, nghóa laø khai taâm chuùng vaøo ñôøi soáng ñöùc tin, vaø ñôøi soáng Hoäi Thaùnh ngay töø tuoåi thô aáu: "Öôùc gì cha meï laø nhöõng ngöôøi ñaàu tieân duøng göông laønh vaø lôøi noùi maø truyeàn daïy ñöùc tin cho con caùi" (GH 11), vaø moïi ngöôøi trong gia ñình, neáu soáng ñôøi Kitoâ höõu theo Phuùc AÂm, cuõng seõ giuùp chuùng lôùn leân trong ñöùc tin. Cha meï lo daïy giaùo lyù, daïy con caùi bieát caàu nguyeän vaø bieát nhaän ra chuùng laø con caùi Thieân Chuùa, cung caáp nhöõng nhu caàu vaät chaát vaø thieâng lieâng, taäp cho chuùng xöû duïng lyù trí vaø töï do, choïn tröôøng hoïc phuø hôïp vôùi nieàm tin toân giaùo cuûa mình, ñeå ñaûm baûo cho chuùng ñöôïc neàn giaùo duïc Kitoâ giaùo (x.GD 6). Khi con caùi ñaõ khoân lôùn vaø phaûi choïn ngheà cuõng nhö choïn baïn ñôøi, cha meï khoâng ñöôïc eùp buoäc, nhöng phaûi goùp yù vaø khuyeân baûo, ñeå chuùng tín nhieäm vaø baøn hoûi vaø töï yù vaâng theo. Neáu moãi ngöôøi trong gia ñinh ñeàu coá gaéng laáy tình nghóa gia ñình vaø ñöùc aùi Chuùa Kitoâ, ñeå soáng hoøa hôïp vaø khoâng ngöøng tha thöù cho nhau, khi coù nhöõng xuùc phaïm, tranh caõi, baát coâng hay beâ treã, thì chính con caùi cuõng goùp phaàn cuûa chuùng vaøo vieäc thaùnh hoùa cha meï (x. MV 48).
V. Gia ñình vaø Ôn Chuùa Goïi
Tình nghóa gaén boù moïi ngöôøi trong gia ñình vôùi nhau thaät laø quan troïng, nhöng khoâng phaûi laø tuyeät ñoái. Con caùi lôùn leân tôùi tuoåi tröôûng thaønh vaø töï laäp veà nhaân baûn cuõng nhö ñöùc tin theá naøo, thì ôn Chuùa goïi cuõng moãi ngaøy moät saùng toû vaø maïnh meõ hôn nhö vaäy. Cha meï phaûi toân troïng ôn goïi, ñoù laø taïo thuaän lôïi cho con caùi ñaùp traû. Ôn goïi tröôùc heát cuûa Kitoâ höõu laø theo Ñöùc Gieâsu: "Ai yeâu cha meï mình hôn Thaày thì khoâng xöùng vôùi Thaày. Ai yeâu con trai hay con gaùi mình hôn Thaày thì khoâng xöùng vôùi Thaày" (Mt 10, 37). Theo Ñöùc Gieâsu laø trôû neân moân ñeä, laø chaáp nhaän thuoäc veà gia ñình cuûa Thieân Chuùa, soáng ñuùng theo loái soáng cuûa Ngöôøi: "Ai thi haønh yù muoán cuûa cha toâi, Ñaáng ngöï treân trôøi, ngöôøi aáy laø anh chò em Toâi, laø meï Toâi" (Mt 12,49). Cha meï phaûi ñoùn nhaän vaø toân troïng vôùi nieàm vui vaø loøng bieát ôn khi bieát Chuùa goïi con caùi mình theo Chuùa trong baäc soáng khieát tònh Nöôùc Trôøi, hay baäc soáng taän hieán, hoaëc baäc soáng giaùo só.
VI. Boån phaän Nhaø caàm quyeàn
Nhaø caàm quyeàn trong xaõ hoäi ñaõ laõnh nhaän quyeàn bính do Thieân Chuùa thì phaûi thi haønh quyeàn bính ñeå phuïc vuï: "Ai muoán laøm lôùn giöõa anh em thì phaûi laøm ngöôøi phuïc vuï anh em" (Mt 20,26). Khoâng ñöôïc ra leänh hoaëc thieát ñònh ñieàu gì traùi vôùi nhaân phaåm vaø luaät töï nhieân, nhöng phaûi chöùng toû mình bieát ñuùng thöù töï caùc giaù trò, ñeå giuùp moïi ngöôøi söû duïng töï do vaø thi haønh traùch nhieäm. Nhöõng ngöôøi coù traùch nhieäm phaûi khoân ngoan söû duïng quyeàn phaân phoái saép ñaët cho coâng baèng, baèng caùch quan taâm ñeán nhöõng nhu caàu vaø söï ñoùng goùp cuûa moãi ngöôøi, cuõng nhö nhaèm duy trì söï hoøa thuaän vaø bình an, khoâng ñeå cho lôïi ích cuûa caù nhaân ñoái nghòch vôùi lôïi ích cuûa coäng ñoàng. (x. Ca 25). Chaùnh quyeàn phaûi toân troïng nhöõng quyeàn caên baûn cuûa con ngöôøi. Nhöõng quyeàn chaùnh trò ñi ñoâi vôùi quyeàn coâng daân thì coù theå vaø phaûi ñeå cho coâng daân ñöôïc höôûng, tuøy nhö coâng ích ñoøi hoûi, khoâng ñöôïc ruùt caùc quyeàn ñoù laïi, khi khoâng coù lyù do chaùnh ñaùng vaø töông xöùng. Vieäc thi haønh caùc quyeàn chaùnh trò laø nhaèm möu ích chung cho quoác gia vaø coäng ñoàng nhaân loaïi.
VII. Boån phaän ngöôøi coâng daân.
Ngöôøi caáp döôùi phaûi coi caáp treân nhö nhöõng ngöôøi thay maët Thieân Chuùa. "Haõy vì Chuùa maø tuøng phuïc moïi cô cheá cuûa loaøi ngöôøi. (...) Haõy haønh ñoäng nhö nhöõng ngöôøi töï do, ñöøng nhö nhöõng ngöôøi laáy töï do laøm maøn che söï gian aùc cuûa hoï, nhöng nhö nhöõng ñaày tôù cuûa Thieân Chuùa" (1Pr 2,13,16). Ñeå coäng taùc thaønh thaät vôùi caáp treân, caáp döôùi coù quyeàn vaø ñoâi khi coù boån phaän can giaùn caáp treân veà nhöõng gì coù theå gaây nguy haïi cho phaåm giaù con ngöôøi vaø lôïi ích cuûa coäng ñoàng. Boån phaän ngöôøi coâng daân laø goùp phaàn vôùi chaùnh quyeàn ñeå möu ích cho xaõ hoäi trong tinh thaàn thaønh thaät, coâng baèng, lieân ñôùi vaø töï do. Coâng daân phaûi yeâu meán vaø phuïng söï toå quoác vì laø boån phaän bieát ôn vaø thuoäc ñöùc baùc aùi. Phaûi tuøng phuïc nhaø caàm quyeàn, vaø cuøng traùch nhieäm ñoái vôùi coâng ích ñeå noäp thueá, ñi baàu cöû, baûo veä xöù sôû ñuùng nhö luaân lyù ñoøi hoûi: "Noäp söu cho ngöôøi ñoøi söu, traû thueá cho ngöôøi ñoøi thueá, sôï ngöôøi phaûi sôï, kính ngöôøi phaûi kính" (Rm 13,7). Coâng daân bò buoäc theo löông taâm khoâng ñöôïc tuaân theo nhöõng chæ thò naøo cuûa chaùnh quyeàn traùi nghòch vôùi ñoøi hoûi cuûa luaân lyù, traùi vôùi quyeàn caên baûn cuûa con ngöôøi, hay giaùo huaán cuûa Phuùc AÂm (x.MV 74). Quyeàn töø choái vaâng phuïc trong nhöõng tröôøng hôïp ñoù döïa vaøo söï phaân bieät giöõa vieäc phuïc vuï Thieân Chuùa vaø phuïc vuï coäng ñoàng chính trò. "Haõy traû cho Ceùsar caùi gì cuûa Ceùsar, traû cho Thieân Chuùa caùi gì cuûa Thieân Chuùa" (Mt 22, 21). "Phaûi vaâng lôøi Thieân Chuùa hôn vaâng lôøi ngöôøi ta" (Cv 5,29). Khi phaûn khaùng söï aùp böùc cuûa chaùnh quyeàn, khoâng ñöôïc pheùp duøng voõ khí, tröø khi hoäi ñuû caùc ñieàu kieän nhö:
VIII. Ñieàu raên IV vaø ñaïo hieáu cuûa con ngöôøi Vieät Nam.
"Uoáng nöôùc nhôù nguoàn,
Laøm con phaûi hieáu.
Moät loøng thôø meï kính cha,
Cho troøn chöõ hieáu môùi laø ñaïo con."
Nghóa laø phaûi phuïng döôõng cha meï luùc coøn soáng cuõng nhö khi ñaõ qua ñôøi (söï sinh nhö söï töû), laø chaêm lo saên soùc luùc cha meï giaø yeáu; vaø sau khi cheát phaûi lo an taùng, leã gioã, laäp baøn thôø, xaây ñaép moä, vôùi nhang ñeøn ñeå toû loøng baùo hieáu... Ñoái vôùi thaày coâ daïy doã thì duø ñöôïc moät chöõ hay nöûa chöõ cuõng khoâng queân thaày. Ñoái vôùi nhaø caàm quyeàn thì coi nhö cha meï (phuï maãu chi daân)... Ñoù laø nhöõng voán quyù cuûa daân toäc maø Kitoâ höõu Vieät Nam phaûi traân troïng vaø phuùc aâm hoùa, theo göông Chuùa Kitoâ. Chuùa Kitoâ laø moâ hình tuyeät vôøi veà loøng hieáu thaûo vôùi Cha treân trôøi: "Xin theo yù Cha, ñöøng theo yù Con" (Mt 26,39), vôùi cha meï döôùi ñaát: "Ngöôøi haèng vaâng phuïc caùc ngaøi" (Lc 2,54). Ngöôøi cuõng laø moâ hình tuyeät haûo cho nhöõng ai coù traùch nhieäm treân ngöôøi khaùc, vì Ngöôøi laø Chuùa vaø laø thaày maø coøn röûa chaân cho moân ñeä, ñeå phuïc vuï hoï (x.Ga 13,14). Kitoâ höõu Vieät Nam phaûi phaùt huy truyeàn thoáng Ñaïo Hieáu cuûa daân toäc, nhö chæ thò cuûa Hoäi Ñoàng Giaùm Muïc VN (1965), ñeå xoùa boû thaønh kieán cuûa nhieàu ngöôøi vaãn cho raèng: theo ñaïo Coâng giaùo laø boû oâng baø.