Phaàn giaûi thích LÔØI NOÙI ÑAÀU Sau Maùc-coâ, Maùt-theâu vaø Lu-ca, ñeán löôït Gio-an vieát moät baûn tin möøng. Theá laø troïn boä Phuùc aâm, phaàn ñaàu cuûa Taân öôùc. Ngöôøi ta thöôøng laáy boán loaøi ñoäng vaät laøm bieåu töôïng cho boán baûn tin möøng, ñeã dieãn taû saéc thaùi cuûa moãi baûn. Baûn cuûa Maùc-coâ mang nhaõn hieäu con ngöôøi, vì Maùc-coâ dieãn taû Chuùa Gieâ-su laø Thieân Chuùa vôùi ñaày ñuû nhaân tính. Baûn cuûa Maùt-theâu mang nhaõn hieäu con Sö töû, vì Maùt-theâu dieãn taû Chuùa Gieâ-su laø "Sö töû cuûa boä laïc Giu-ña". Baûn cuûa Lu-ca mang nhaõn hieäu con Boø, vì Lu-ca dieãn taû Chuùa Gieâ-su suoát ñôøi phuïc vuï Ñöùc Chuùa Cha vaø nhaân loaïi, nhö thaân con boø naèm treân teá ñaøn. Sau cuøng baûn tin cuûa Gio-an mang nhaõn hieäu con chim Öng, vì Gio-an bieát nhaän xeùt tinh vi nhöõng ñieàu maøu nhieäm veà Thieân Chuùa, khaùc chi con chim öng daùm ñem ñoâi maét saéc beùn nhìn thaúng vaøo thaùi döông, maø khoâng sôï choùa maét. Ba baûn tin möøng ñaàu tieân ñöôïc goïi laø Nhaát laõm, vì aán coâng coù theå in song song caû ba baûn vaøo nhöõng trang ba coät, giuùp ñoäc giaû nhìn vaøo coù theå thaáy ngay moät luùc nhöõng ñieåm töông ñoàng vaø dò bieät cuûa moãi taùc giaû, khi töôøng thuaät cuøng moät caâu truyeän, vaø thaûo luaän cuøng moät moät vaán ñeà. Baûn tin cuûa Gio-an khaùc haún. Taøi lieäu boán chöông ñaàu trong baûn tin thöù tö laø hoaøn toaøn cuûa Gio-an. Traùi laïi Gio-an khoâng vieát gì veà buoåi aáu thôøi cuûa Chuùa Gieâ-su, buoåi gaëp gôõ giöõa Chuùa Gieâ-su vaø Gio-an Taåy giaû ôû soâng Gio-ñan, nhöõng laàn Ngaøi bò ma quæ caùm doã. Taùc giaû coøn boû qua luoân Böõa Toái sau cuøng, ñeâm khaéc khoaûi taïi vöôøn O-liu, vaø cuoäc leân trôøi vinh hieån. Khoâng thaáy oâng töôøng thuaät nhöõng laàn Chuùa Gieâ-su choïn Möôøi hai vò toâng ñoà, tröø quæ, hay laø keå nhöõng tæ duï. Trong ba baûn nhaát laõm, Chuùa Gieâ-su thöôøng noùi nhöõng caâu ngaén goïn, deã nhôù, maø thoaït nghe deã giöït mình. Trong baûn cuûa Gio-an nhieàu laàn Chuùa Gieâ-su thaûo luaän raát daøi, ñaøm ñaïo raát laâu... Ñoäc giaû coøn coù theå thaáy moät soá ñieåm baát ñoàng giöõa ba baûn tin ñaàu vaø baûn tin thöù boán. Caùc baûn Nhaát laõm cho raèng: Chuùa Gieâ-su leân ñöôøng giaûng ñaïo, sau khi Taåy giaû ñaõ bò toáng nguïc (Mc 1:14). Ñoïc baûn tin möøng thöù tö, ngöôøi ta laïi coù caûm giaùc laø Chuùa Gieâ-su hoaït ñoäng ñoàng thôøi vôùi Taåy giaû. (Ga 3:22-30; 4:1-2). Theo Gio-an, ñòa baøn hoaït ñoäng cuûa Chuùa Gieâ-su cuõng khaùc: khoâng phaûi laø Ga-li-leâ nöõa, maø Giu-ñeâ môùi laø trung taâm ñieåm cuûa caùc cuoäc xuaát phaùt ñeå truyeàn ñaïo. Chuùa Gieâ-su hieän dieän taïi Gieâ-ru-sa-lem, vaø khu truïc boïn con buoân ngay dòp leã Vöôït qua naêm ñaàu; keá ñoù trong moät dòp ñaïi tieát khoâng noùi teân (Ga 5:1), dòp Thaùnh maïc (Ga 7:2,10), dòp Cung hieán Ñeàn thôø (Ga 10:22), Chuùa Gieâ-su vaãn coù maët taïi Gieâ-ru-sa-lem. Thaäm chí sau chöông 10, töôøng thuaät naêm cuoái cuøng cuûa ñôøi ngaøi, hình nhö khoâng laàn naøo Chuùa Gieâ-su rôøi boû thuû ñoâ, keå töø sau leã Cung hieán, cho tôùi leã Vöôït qua dòp ngaøi cheát treân thaäp giaù, töùc laø töø troïng ñoâng cho tôùi troïng xuaân. Chuùa Gieâ-su ñaõ boû ra maáy naêm maø truyeàn ñaïo? Theo caùc baûn tin Nhaát laõm thì hình nhö ngaøi ra ñôøi giaûng ñaïo chæ noäi coù moät naêm, trong ñoù ngaøi döï coù moät kyø ñaïi tieát Vöôït qua maø thoâi. Nhöng theo Gio-an thì ñôøi coâng khai cuûa Chuùa Gieâ-su keùo daøi qua ba kyø leã Vöôït qua; vaøo kyø thöù nhaát ngaøi khu truïc con buoân khoûi ñeàn thôø (Ga 2:13); chung quanh kyø thöù hai ngaøi hoùa baùnh töø ít ra nhieàu maø nuoâi naêm ngaøn mieäng aên; vaø vaøo kyø thöù ba möøng leã xong, ngaøi ñaõ cheát treân thaäp giaù. Nhöõng ñieåm baát ñoàng naøy ñaõ ñöôïc moät soá taùc giaû, nhaát laø nhöõng ngöôøi thuoäc chuû nghóa Cô baûn (Fundamentalist) giaûi thích quanh co, vì hoï tin raèng Thaùnh Kinh khoâng coù ñieåm naøo sai laàm caû. Nhöng Giaùo hoäi chuû tröông: Thaùnh Kinh chæ khoâng sai laàm trong phaïm vi tín ñieàu vaø luaân lí maø thoâi, cho neân khi baøn veà nhöõng phaïm vi khaùc, nhö lòch söû, vaên hoaù, xaõ hoäi, khoa hoïc, caùc hoïc giaû ñöôïc töï do giaûi thích Thaùnh Kinh theo söï hieåu bieát cuûa moãi ngöôøi. Theo ñöôøng höôùng aáy, coù taùc giaû giaûi thích: Gio-an vieát khaùc, laø vì oâng khoâng bieát tôùi ba baûn Nhaát laõm. Coù ngöôøi noùi: oâng khoâng ñöôïc ñoïc, nhöng qua truyeàn khaåu oâng coù naém ñöôïc caùc taøi lieäu giuùp vieát ba baûn tin ñaàu tieân, nhaát laø baûn tin cuûa Lu-ca. Ngöôøi khaùc laïi chuû tröông raèng: Ba baûn nhaát laõm töôøng thuaät caùc hoaït ñoäng cuûa Chuùa Gieâ-su sau khi Taåy giaû bò haï nguïc, coøn Gio-an vieát baûn tin thöù tö ñeå "boå tuùc" ba baûn kia, cho neân ñaõ töôøng thuaät caùc hoaït ñoäng cuûa Chuùa Gieâ-su "tröôùc khi" Taåy giaû gaëp tai naïn (Eusebius, Lòch söû Giaùo hoäi 5:24)). Hôn nöõa baûn tin cuûa Gio-an ñaët troïng taâm vaøo thaàn hoïc hôn laø vaøo lòch söû. Noùi nhö theá khoâng phaûi laø baûo raèng: baûn tin möøng thöù tö khoâng coù tính caùch lòch söû. Trong lôøi töïa ñaàu saùch vaø trong maáy doøng cuoái saùch, taùc giaû xöng mình ñaõ ñöôïc maét thaáy tai nghe Chuùa Gieâ-su haønh söï, ñöôïc chöùng kieán Ñaïo xuoáng theá gian laøm ngöôøi. Chæ coù mình Gio-an thuaät laïi böõa tieäc cöôùi taïi Ca-na (2:1-11), cuoäc oâng Ni-coâ-ñeâm tìm tôùi phoûng vaán (3:1-15), giai thoaïi ngöôøi phuï nöõ Sa-ma-ri (4), oâng La-da-roâ soáng laïi (11), vieäc thaày röûa chaân cho troø (13:1-17)... Chaân dung caùc toâng ñoà ñöôïc phaùc hoïa raát linh hoaït: Khoâng keå Pheâ-roâ vaø ba ñoà ñeä khaùc thuoäc noäi vi, caùc nhaân vaät nhö Tho-ma, An-reâ, Phi-líp, Giu-ña Ít-ca-ri-oùt, ñeàu raát ñaëc saéc. Taùc giaû baûn tin möøng thöù tö cho ñoäc giaû nhieàu chi tieát, maø chæ chöùng nhaân maét thaáy tai nghe môùi coù theå bieát: coù saùu chum nöôùc tröôùc raïp cöôùi taïi Ca-na, (2:6) ñoàng baùnh cuûa thaèng nhoû laøm baèng boät ñaïi maïch (6:9), moät boïn boán ngöôøi lính La-maõ ñaùnh xuùc xaéc ñeå laáy aùo daøi cuûa Chuùa Gieâ-su (19:23), höông döôïc toûa thôm ñaày nhaø oâng Si-mon (12:3)... Hôn nöõa taùc giaû bieát raát roõ vaø vieát raát ñuùng veà ñòa dö vaø phong tuïc Do-thaùi. Gieâ-ru-sa-lem ñöôïc veõ tæ mæ nhö moät böùc ñòa ñoà: ñaây laø Cöûa Cöøu beân caïnh coù moät hoà nöôùc, (5:2), kia laø hoà Si-loam (9:7), ñaøng kia nöõa laø suoái Keát-ron, ñoài Gon-go-tha troâng nhö caùi soï ngöôøi... Neân nhôù raèng: Gio-an tröôùc taùc 30 naêm sau khi Gieâ-ru-sa-lem bò tieâu dieät. Luùc naøy oâng soáng taïi EÂ-pheâ-soâ, moät ñoâ thò lôùn, chòu aûnh höôûng vaên hoaù Hi-laïp. Khaép ñeá quoác ngöôøi La-maõ vaø Hi-laïp uøn uøn gia nhaäp Giaùo hoäi. Do ñoù oâng môùi môû ñaàu saùch baèng chöõ Hi-laïp "Logos" (mind of God), töùc laø Lí khí cuûa Trôøi taïo neân vuõ truï, töông ñöông vôùi quan nieäm "Ñaïo" cuûa ngöôøi Trung hoa (xem "Ñaïo lyù vaø Lyù khí" ôû Töï ñieån Haùn Vieät Nguyeãn vaên Khoân). Vaøo naêm 100, trong Giaùo hoäi ñaõ baét ñaàu coù nhöõng ngöôøi tö duy leäch laïc ("roái ñaïo"). Coù ngöôøi ñeà Gio-an Taåy giaû quaù cao, khieán cho taùc giaû phaûi chænh laïi (Ga 1:8; 1:20 tieáp). Ngöôøi khaùc (nhoùm Gô-noùt-tít) laïi chuû tröông vuõ truï naøy xaáu xa quaù chöøng, khoâng coù theå laø coâng trình cuûa Thieân Chuùa ñöôïc, nhöng chæ laø saùng taïo cuûa moät Trí oùc coù phaàn ñoái laäp vôùi Thieân Chuùa. Noùi veà Chuùa Gieâ-su, hoï cho raèng ngaøi phaùt xuaát töø Thieân Chuùa, nhöng khoâng phaûi laø Thieân Chuùa. Ñeå ñaùp laïi, Gio-an dieãn taû Chuùa Gieâ-su laø ngöôøi traêm phaàn traêm, ñaày ñuû hæ noä aùi oá, nhöng laïi laø Thieân Chuùa traêm phaàn traêm. Gaàn ñaây, nhaát laø sau vuï Hitler thaûm saùt töøng trieäu ngöôøi Do-thaùi, coù dö luaän cho raèng ngöôøi AÂu chaâu ña soá theo Thieân Chuùa giaùo, hoï gheùt Do-thaùi vì ñoïc baûn Phuùc aâm cuûa Gio-an! Gio-an quaû coù hay duøng maáy tieáng "nhöõng ngöôøi Do-thaùi" ñeå goïi caùc thuû laõnh Do-thaùi thuø ñòch vôùi Chuùa Gieâ-su, nhöng khoâng coù bao giôø oâng ñeà cao Ngoaïi nhaân hôn Do-thaùi nhö Maùt-theâu töøng laøm (Mt 11:21), hoaëc baûo raèng cô nghieäp Gia-veâ daønh cho Ít-ra-en seõ rôi vaøo tay ngöôøi ngoaïi quoác nhö Maùc-coâ coù laàn noùi (Mc 12:9), cuõng khoâng taû caûnh moân ñoà ngoài toøa phaùn xöû Do-thaùi (Maùt:10:18). Traùi laïi oâng coøn vieát: moân ñoà seõ bò Do-thaùi ñuoåi ra khoûi hoäi ñöôøng (Ga 16:1). Moät hoâm Chuùa Gieâ-su ñaøm ñaïo vôùi moät ngöôøi phuï nöõ Sa-ma-ri, ngaøi duøng hai tieáng "chuùng toâi" ñeå nguï yù ngaøi vôùi ngöôøi Do-thaùi ñöùng thaønh moät khoái, cuøng laø ñoàng baøo vôùi nhau caû (Ga 4:9). Taùc giaû laø ai? Theo töông truyeàn taùc giaû laø toâng ñoà Gio-an, em Gia-co-beâ, con oâng Deâ-beâ-ñeâ. Phuï thaân Deâ-beâ-ñeâ laøm ngheà ngö phuû taïi bieån hoà Ga-li-leâ, gia theá töông ñoái khaù giaû, vì coù thueâ thôï laøm (Mc 1:19-20). Maãu thaân laø baø Sa-lo-meâ, hình nhö coù thaân thích hoï haøng vôùi Ñöùc Meï Ma-ri thaân maãu cuûa Chuùa Gieâ-su (Mc 16:1; Mt 27:56). OÂng laø moät trong boán ngöôøi theo Chuùa Gieâ-su ñaàu tieân vaø ñöôïc ngaøi ñaëc bieät suûng aùi, cho vaøo soá ba moân ñoà thaân caän hôn caû. Tính oâng noùng naûy nhö Tröông Phi, cho neân oâng vôùi baøo huynh ñöôïc Sö phoù ñaët teân cho laø "hai ngöôøi con oâng Thieân loâi". Moät hoâm thaày troø ñi vaøo moät xoùm ôû Sa-ma-ri, nhöng khoâng ñöôïc ngöôøi laøng hoan ngheânh, Gio-an muoán goïi löûa trôøi ñoå xuoáng ñoát chaùy caû laøng. Maãu thaân laø Sa-lo-meâ coù laàn xin Chuùa Gieâ-su: chöøng naøo gaëp hoäi quang vinh, thì ñöøng queân cho hai anh em Gia-co-beâ vaø Gio-an ngoài hai beân taû höõu. Neáu oâng ñích laø "moân ñoà ñöôïc Chuùa Gieâ-su öu aùi" (Ga 13:23-25), thì oâng laø ngöôøi can ñaûm nhaát trong caùc moân ñoà, bôûi vì giöõa luùc tan ñaøn vôõ toå, "moân ñoà ñöôïc Chuùa Gieâ-su öu aùi" ñaõ kieân trung ñöùng beân Thaäp giaù vaø ñöôïc Chuùa Gieâ-su uûy thaùc vieäc thay ngaøi baùo hieáu maãu thaân (19:25-27). Töông truyeàn raèng: veà sau, oâng ñem Ñöùc Ma-ri maãu thaân Chuùa Gieâ-su veà EÂ-pheâ-soâ maø phuïng döôõng. Ngoâi nhaø nhoû oâng caát leân cho Ñöùc Meï ôû, hieän nay haõy coøn. Papias, moät taùc giaû soáng ñoàng thôøi vôùi Gio-an coù vieát: taïi EÂ-pheâ-soâ coù hai oâng Gio-an, moät vò ñöôïc goïi laø "toâng ñoà" Gio-an, moät vò ñöôïc goïi laø "tröôûng laõo" Gio-an. Nhieàu ngöôøi cho raèng: taùc giaû cuûa baûn tin thöù tö vaø cuûa maáy laù thö mang teân Gio-an laø do ngoïn buùt cuûa Gio-an tröôûng laõo tröôùc taùc, vôùi taøi lieäu do Gio-an toâng ñoà ñaøi thoï. Ngöôøi ta laäp luaän raèng: khoâng ñôøi naøo Gio-an toâng ñoà laïi töï toân mình laø "moân ñoà ñöôïc Chuùa Gieâ-su öu aùi". Danh hieäu aáy raát deã thöông, neáu ñöôïc ngöôøi khaùc taëng cho, nhöng laïi khaù choùi tai, neáu do chính mình ñaët cho mình. CHÖÔNG 1 "Logos" phieân dòch laø "Ñaïo" (Ga 1:1) Chöông nhaát ôû baûn Tin möøng cuûa Gio-an laø moät baøi bieän luaän thaàn hoïc raát saâu xa, thieát töôûng khoâng tìm ñaâu ra moät baøi naøo khaùc coù giaù trò töông töï. Vì taàm möùc quan troïng cuûa chöông naøy, caùc nhaø chuù giaûi phaûi ñoïc töøng doøng, vaø phaân tích töøng caâu töøng chöõ. Tröôùc heát laø chöõ "Logos". Gio-an khoâng goïi Thieân Chuùa baèng teân Do-thaùi maø laïi duøng moät chöõ Hi-laïp. Ngöôøi ta noùi tieáng Do-thaùi chæ coù 10,000 chöõ, tieáng Hi-laïp coù tôùi 200,000 chöõ! "Logos" coù hai nghóa: nghóa thöù nhaát laø "Ngoân ngöõ". Chaúng haïn tieáng Anh coù chöõ logogram ñeå goïi chöõ bieåu thò moät ngoân ngöõ, Haùn Vieät taïm dich laø Ngöõ tieâu. Chaúng haïn $ laø ngöõ tieâu chæ ñoàng mó kim. Nghóa thöù hai hay gaëp hôn, coù yù töù trieát hoïc ñöôïc hieåu laø "Trí oùc an baøi theo ñuùng ñaïo lí" (Heraclitus), maø Trung hoa goïi laø Ñaïo lí, hoaëc taét laø "Ñaïo". (Xem Töï ñieån Haùn Vieät Traàn vaên Khoân, chöõ "Lyù khí"). Baûn Thaùnh Kinh Trung hoa do Tö cao Thaùnh kinh hoïc hoäi (1968) phieân dòch Logos laø "Thaùnh Ngoân", nghe vöøa laï tai maø coù phaàn toái nghóa. Höông caûng Thaùnh Kinh hoïc hoäi (1989) duøng tieáng "Ñaïo". Theo söï hieåu bieát cuûa Gio-an, thì Chuùa Gieâ-su laø Trí oùc saùng suoát cuûa Thieân Chuùa ñaõ xuoáng theá laøm ngöôøi laøm aùnh saùng soi cho traêm hoï. Cho neân phieân dòch "Logos" thaønh "Ñaïo" thieát töôûng saùt nguyeân vaên hôn. "Ñaïo" ñoàng taïi vôùi Thieân Chuùa (Ga 1:2) Maáy chöõ "Töø thuôû thaùi sô" laø nhöõng chöõ daãn trích töø caâu ñaàu saùch Saùng theá, nhö vaäy baûn tin möøng thöù tö vaø Cöïu öôùc cuøng chung moät caâu môû baøi. Nhöng chöõ "thaùi sô" cuûa Gio-an phaûi luøi xa voâ cuøng vaøo dó vaõng, tröôùc caû khi Thieân Chuùa döïng neân vuõ truï . Chöõ "coù" ñoái laäp vôùi chöõ "taïo thaønh". Toùm laïi yù Gio an muoán noùi: "Ñaïo" khoâng phaûi thaønh phaàn cuûa vuõ truï ñaõ ñöôïc taùc taïo trong thôøi gian, nhöng "Ñaïo" töï höõu cuøng vôùi Thieân Chuùa beân ngoaøi thôøi gian, saùnh vôùi vuõ truï naøy phaûi nhaän laø "Ñaïo coù tính caùch tieân toàn", hay noùi caùch khaùc: Chuùa Gieâ-su töï höõu cuøng vôùi Ñöùc Chuùa Cha, tröôùc khi Ñöùc Chuùa Cha taùc taïo theá giôùi. Ñoïc baûn phieân dòch cuoái caâu thöù nhaát: "Ñaïo chính laø Thieân Chuùa" ngöôøi am hieåu tieáng Hi-laïp ai cuõng tieác vì baûn dòch khoâng dieãn taû ñaày ñuû yù töù cuûa chính vaên. Caùc danh töø trong tieáng Hi-laïp bao giôø cuõng ñi theo ñònh maïo töø (definite article) laø "ho". Tieáng Hi-laïp goïi Thieân Chuùa laø "ho Theos". Neáu thieáu maïo töï thì danh töø chæ coù taùc duïng nhö moät hình dung töø. Taïi ñaây "theos" khoâng coù maïo töï. Cho neân "Ñaïo", töùc laø Chuùa Gieâ-su coù ñuû baûn tính nhö Thieân Chuùa nhöng khoâng phaûi laø Ñöùc Chuùa Cha. Do "Ñaïo" muoân vaät ñöôïc taïo thaønh (Ga 1:3) Caâu 3 coù muïc ñích ñaû phaù tö duy leäch laïc cuûa nhoùm Gô-noùt-tít. Boïn naøy chuû tröông töø thuôû thaùi sô coù "Thieân Chuùa" cuøng vôùi "vaät chaát", Thieân Chuùa hoaøn toaøn, vaät chaát khoâng hoaøn toaøn. Hoï noùi tieáp: Thieân Chuùa linh thieâng khoâng theå taùc ñoäng vaøo vaät chaát ñöôïc, huoáng chi vaät chaát laïi coù nhieàu khuyeát ñieåm, vì vaäy muoán taùc taïo vuõ truï, Thieân Chuùa phaùt tieát ra nhöõng löu theå (emanation) taùc ñoäng vaøo vaät chaát, caøng laâu nhöõng löu theå naøy caøng caùch bieät vôùi Thieân Chuùa, roài daàn daø trôû neân khoái ñoái laäp. Vaøo thôøi kì Gio-an vieát baûn tin möøng, aûnh höôûng nhoùm Gô-noùt-tít khaù maïnh, khieán cho caû Gio-an caû Phao-loâ phaûi nhieàu laàn noùi: "Do Chuùa Gieâ-su maø muoân vaät ñöôïc taïo thaønh (1 Cor. 8:6), vaø Thieân Chuùa taùc taïo vuõ truï töø hö khoâng, chaúng caàn vaät chaát gì caû, vì chính Thieân Chuùa taïo neân vaät chaát, cho neân vaät chaát khoâng theå töï höõu cuøng vôùi Thieân Chuùa ñöôïc. Neáu vuõ truï naøy coù nhieàu khuyeát ñieåm, ñoù laø loãi nôi loaøi ngöôøi duøng quyeàn töï do cuûa mình maø phaïm toäi, maø laøm xaèng. Taïi nôi ngaøi phaùt ra söï soáng, söï saùng (Ga 1:4-5) Söï soáng, söï saùng laø hai tö töôûng caên baûn trong baûn tin cuûa Gio-an. ÔÛ trang ñaàu taùc giaû môû saùch baèng maáy caâu noùi tôùi "söï soáng". ÔÛ trang cuoái (Ga 20:31) taùc giaû keát thuùc saùch cuõng baèng höùa heïn "söï soáng" cho nhöõng ai tin Chuùa Gieâ-su. Trong caùc trang giöõa "söï soáng" ñöôïc nhaéc nhôû luoân luoân khoâng bieát laø bao nhieâu laàn. Theo Gio-an, "söï soáng" coù moät nghóa tieâu cöïc ñoái laäp vôùi huûy hoaïi, vaø söï cheát, laïi coù moät nghóa tích cöïc laø haïnh phuùc vónh vieãn daønh cho nhöõng ai tin Chuùa Gieâ-su, maø hieán daâng cho ngaøi caû trí oùc caû taâm hoàn cuûa mình. Ñoïc phuùc aâm cuûa Gio-an chuùng ta gaëp tieáng "söï saùng", "aùnh saùng" tôùi hai möôi moát laàn, tieáng "boùng toái" tôùi baûy laàn, vaø nghe Chuùa Gieâ-su töï xöng laø aùnh saùng tôùi möôøi hai laàn. Ngaøi coøn daïy moân ñoà phaûi trôû thaønh aùnh saùng soi muoân daân thieân haï (12:36). Vaäy theá naøo laø "aùnh saùng"? Saùch Saùng theá vieát raèng: vaøo thuôû thaùi sô vuõ truï hoàng hoang, boùng toái bao truøm muoân vaät, kòp khi Ñaáng Taïo hoùa döïng neân aùnh saùng, thì caûnh hoang loaïn môùi chaám döùt. Nhö vaäy theo quan nieäm cuûa Gio-an, aùnh saùng giuùp loaøi ngöôøi bieát duøng trí oùc maø tìm hieåu caên nguyeân cuûa mình trong dó vaõng, tieàn ñoà cuûa mình trong töông lai, laïi bieát duøng yù chí maø cheá ngöï tình duïc hoang loaïn ôû trong loøng mình. Chaéc laø Gio-an coù nghe bieát chuû nghóa cuûa Do-ro-aùt (Zoroastrianism) ngöôøi Ba tö. Nhaø trieát gia naøy chuû tröông vuõ truï coù hai löïc töông khaéc laø quang minh vaø haéc aùm; xaõ hoäi nhaân loaïi cuõng coù hai löïc löôïng xung khaéc laø Thieän vaø AÙc, maëc yù moãi ngöôøi löïa choïn. AÙp duïng thuyeát naøy vaøo Thieân Chuùa giaùo, Gio-an giaûng raèng: Chuùa Gieâ-su laø aùnh saùng phaù tan boùng toái, boùng toái thuø gheùt ngaøi, nhöng keát cuïc ngaøi seõ toaøn thaéng. Chöùng daãn beânh vöïc AÙnh saùng (1:6-8) Muoán thuyeát phuïc nhöõng keû thieáu loøng tin, Chuùa Gieâ-su thöôøng keâu goïi ngöôøi Do-thaùi haõy kieåm chöùng. Ngaøi noùi: Vò chöùng taù quan troïng nhaát laø Ñöùc Chuùa Cha (5:37; 8:18). YÙ ngaøi muoán baûo raèng: ngaøi haønh ñoäng ñuùng chæ thò cuûa Ñaáng Chí Cao, chöù khoâng phaûi töï tieän muoán laøm gì thì laøm. Ñaùp laïi, Thieân Chuùa cho ngaøi coù kì naêng laøm nhieàu pheùp laï (5:36; 10:25), ñeå chöùng minh Ñöùc Gieâ-su laø Con Thieân Chuùa. Chöùng nhaân thöù hai laø chính Baûn thaân Chuùa Gieâ-su (8:18). Caên cöù vaøo haønh vi ngoân ngöõ cuûa ngaøi, phaøm ai coù thieän chí ñeàu phaûi taâm phuïc. Coù laàn ngaøi thaùch nhoùm thuø ñòch tha hoà bôùi loâng tìm veát seõ khoâng bao giôø baét ñöôïc ngaøi noùi hoaëc laøm ñieàu gì xaèng baäy. Hoûi raèng coù maáy ai daùm khieâu chieán loái naøy chaêng? Coøn moät Ñaáng toái cao ñöùng ra laøm chöùng nöõa laø Chuùa Thaùnh Linh (15:26). Nhöõng ngöôøi thaønh taâm yeâu chaân lí maø nghe lôøi Chuùa Gieâ-su giaûng vaø xem caùc vieäc ngaøi laøm seõ ñöôïc Thaùnh Linh caûm hoùa maø tin Ngaøi. Keá ñeán Thaùnh Kinh cuõng laøm chöùng thuaän lôïi cho Chuùa Gieâ-su. Thöïc vaäy caùc vò tieân tri trong Thaùnh Kinh ñaõ baùo tröôùc nhieàu chi tieát veà Chuùa Ki-toâ. Maëc duø coù moät soá caâu saám bò hieåu laàm, keát cuïc khi Chuùa Gieâ-su ra ñôøi caùc caâu saám ñeàu nghieäm heát. Vò tieân tri sau cuøng laø Gio-an Taåy giaû. Vò naøy khoâng caàn vieát saám, chæ caàn troû vaøo Chuùa Gieâ-su maø noùi: "Quí oâng tin töôûng toâi laø tieân tri ö? Toâi khoâng ñaùng côûi daây deùp cho Ñöùc Gieâ-su, chính ngaøi môùi laø Ñaáng giaûi phoùng thieân haï khoûi voøng toäi loãi." Coøn Nhieàu chöùng nhaân khaùc nöõa ñöùng leân beânh vöïc Chuùa Gieâ-su: ngöôøi phuï nöõ xöù Sa-ma-ri(4:39), ngöôøi muø töø môùi sinh (9:25,38), chính taùc giaû (19:35) ñaõ töøng maét thaáy tai nghe... Nhöng ôû ñoaïn naøy, teân Gio-an Taåy giaû ñöôïc ñeà cao, vôùi moät caâu cöôùc chuù caûnh giaùc boïn ñöông thôøi taâng boác Gio-an Taåy giaû quaù ñoä: "chính oâng khoâng phaûi laø aùnh saùng". Sau cuøng, moãi tín ñoà trung kieân khi gaëp luùc bò thöû thaùch hoaëc baùch haïi laø chöùng nhaân cuûa Chuùa Gieâ-su. Lòch söû Giaùo hoäi Coâng giaùo Vieät nam coøn ghi göông cuûa töøng traêm ngaøn anh huøng boû mình vì ñaïo Chuùa. Caùc thaùnh nhaân vì ñaïo maø tuaãn töû, goïi taét laø töû ñaïo, thuoäc loaïi chöùng nhaân sau cuøng. Khoâng ñöôïc ñoùn nhaän (1:9-11) Caâu 9 coøn coù theå phieân dòch nhieàu loái khaùc: "AÙnh saùng chaân thaät, khaûi minh moïi ngöôøi, ñaõ ñeán theá gian" hoaëc "Ngaøi (Ñaïo) laø aùnh saùng chaân thaät khaûi minh moïi ngöôøi sinh ra ôû theá gian". Cuoái caâu 9 vaø caâu 10 duøng nhöõng töø ngöõ gôïi yù moät söï giao hôïp thieâng lieâng giöõa Thieân Chuùa vaø nhaân loaïi: "Ñaïo" "vaøo" theá gian, maø theá gian khoâng "ñoùn nhaän". Caâu 13 coù hai nghóa: moät nghóa ñôn soá (singular) vaø moät nghóa phöùc soá (plural). Theo khaù nhieàu caûo baûn, ñöôïc khaù nhieàu taùc giaû Toå phuï (trong soá coù Au-gu-tin vaø Am-bô-roâ-si) chaáp nhaän, thì chuû töø caâu "ñaõ ñöôïc sinh ra" laø moät ñôn soá chæ Chuùa Gieâ-su. Phieân dòch theo loái naøy laø tuyeân xöng Chuùa Gieâ-su ñaõ ra ñôøi "bôûi pheùp Thaùnh Linh "(Mt 1:18). Nhieàu caûo baûn khaùc laïi vieát chuû töø ôû phöùc soá, maø chæ vaøo caùc tín ñoà ñöôïc pheùp Röûa toäi caûi hoùa. Baáy giôø chuùng ta phaûi phieân dòch caâu 13 laø: "'hoï' ñöôïc sinh ra khoâng phaûi do khí huyeát loaøi ngöôøi..." Caâu 14 laø moät lôøi coâng boá long troïng cuûa taùc giaû Gio-an. "Chính chuùng toâi ñaõ ñöôïc soáng chung vôùi "Ñaïo" (Ngaøi ñaõ "caém leàu" töùc laø ñaõ cö nguï giöõa chuùng toâi) vaø chuùng toâi ñaõ ñöôïc chöùng kieán Thieân Chuùa quang vinh qua mình ngaøi". Khoâng coù ai nhìn vaøo Thieân Chuùa quang vinh maø coù theå soáng soùt (Xuaát haønh 33:20). Raát may maø loaøi ngöôøi coù theå nhìn nhaän Thieân Chuùa qua nhaân loaïi tính cuûa Chuùa Ki-toâ, nhö ngaøy naøo daân Do-thaùi coù theå caûm thaáy Thieân Chuùa hieän dieän giöõa ñaùm maây trong hoang ñòa. Tieáng Vieät thaät laø laï luøng: neáu phieân dòch "'Ñaïo'... cö nguï giöõa chuùng ta" töùc laø chæ thay theá chöõ "ta" vaøo chöõ "toâi", thì caâu coù nghóa laø: Chuùa Gieâ-su xuoáng theá laøm ngöôøi ôû chung vôùi nhaân loaïi. Nhö vaäy yù töù cuûa caâu seõ khaùc haún, khoâng coøn laø caâu cuûa taùc giaû Gio-an töï xöng laø chöùng nhaân nöõa. Caâu 16 "aân ñieån tieáp aân ñieån" coù theå hieåu laø "aân ñieån choàng chaát" laïi coøn coù theå hieåu laø: aân ñieån Chuùa Gieâ-su mang laïi, ñaõ thay theá cho aân ñieån ngaøy xöa Gia-veâ Thieân Chuùa ñaõ taëng cho daân Do thaùi qua Moi-sen. Gio-an Taåy giaû laøm chöùng nhaân (Gio 1: 19-28) Luùc naøy danh voïng Gio-an Taåy giaû ñaõ laãy löøng: tuy oâng aån daät taïi mieàn hoang daõ maø khaùch thaäp phöông vaãn uøn ñeán hoïc ñaïo vôùi oâng, khieán cho nhieàu ngöôøi Do-thaùi ñöông thôøi thaéc maéc: Phaûi chaêng oâng naøy laø Ñöùc Ki-toâ? "Ki-toâ", phieân aâm chöõ christos, tieáng Hi-laïp coù nghóa laø "ñöôïc Thoa ñaàu". Chöõ naøy laïi ñöôïc phieân dòch töø "Meùt-si" tieáng Hi-baù-lai (coå ngöõ Do-thaùi). Ai ñöôïc thoa daàu? Theo phong tuïc Do-thaùi, caùc baäc quaân vöông nhö Sau-leâ, Ña-vít... môùi ñöôïc thoa daàu. Caùc vò tieân tri cuõng ñöôïc thoa daàu. Theo Thaùnh Kinh, trong soá caùc tieân tri coù moät vò ñaëc saéc nhaát, thôøi aáy chöa ra ñôøi. Ngaøi laø mieâu dueä Ña-vít, seõ ra ñôøi taïi Beâ-lem, seõ gaëp nhieàu caûnh ñau thöông... nhöng keát cuïc seõ giaûi cöùu con ngöôøi khoûi toäi loãi, ñem laïi coâng bình baùc aùi cho nhaân loaïi. Ñaáng cöùu tinh naøy ñöôïc Kinh thaùnh goïi laø Vò Tieân tri (vieát baèng chöõ ñaïi taû), coøn goïi laø Ñöùc Ki-toâ, hoaëc Ñöùc Meùt-si. Vì tö duy leäch laïc, töø hoài aáy cho ñeán baây giôø, coù nhieàu ngöôøi Do-thaùi tin raèng: Ñöùc Ki-toâ ra ñôøi seõ kieán thieát moät nöôùc Do-thaùi coâng bình ñaïo ñöùc, ñoàng thôøi laïi laø moät sieâu cöôøng baù chuû hoaøn caàu. Ñoù laø taâm lí cuûa phaùi ñoaøn chính thöùc (goàm nhaân vaät thuoäc thaønh phaàn tö teá vaø Leâ-vi) tìm ñeán Gio-an Taåy giaû maø chaát vaán. Theo thoùi thöôøng, ngöôøi uoáng nhieàu röôïu thì khöôùt, huùt hoaëc chích nhieàu ma tuùy thì say. Nhöng deã laøm cho ngöôøi ta meâ loaïn nhaát laø tieàn taøi vaø danh voïng. Theá nhöng Gio-an Taåy giaû laø con ngöôøi coù nhaân phaåm khaùc thöôøng. Trong luùc ñöôïc thieân haï toân suøng, oâng vaãn tænh taùo vaø thaønh thöïc, ñaõ thuù nhaän mình khoâng phaûi laø Ñöùc Meùt-si. Hôn nöõa oâng coøn ñeà cao Chuùa Gieâ-su, moät keû haäu boái, luùc aáy coøn chöa laãy löøng baèng oâng. OÂng töï xöng khoâng ñuû taøi laøm ñöùa noâ leä côûi deùp cho Chuùa Gieâ-su! Cuoái cuøng oâng coøn cho pheùp, coøn khuyeán khích moân ñoà boû oâng maø ñi theo Ñöùc Meùt-si, maø oâng goïi laø "Cöøu non Thieân Chuùa, ñaáng tröø khöû toäi nghieät thieân haï". Thaät laø moät taâm hoàn cao thöôïng raát ñaùng caûm phuïc! Ñòa baøn hoaït ñoäng cuûa Gio-an Taåy giaû hoài aáy ôû Beâ-tha-ni, moät xoùm nhoû gaàn soâng Gio-ñan khoâng xa choã soâng ñoå vaøo Bieån Cheát. Ñöøng laãn Beâ-tha-ni naøy vôùi Beâ-tha-ni laøng queâ cuûa Maùc-tha, Ma-ri vaø La-da-roâ, caùch thuû ñoâ Gieâ-ru-sa-lem hai daäm veà phía ñoâng. Cöøu non Thieân Chuùa (Ga 1: 29-31) Cöøu laø gia suùc raát thoâng thöôøng treân theá giôùi, tröø... ôû Vieät nam. Con vaät hieàn laønh naøy Haùn Vieät goïi laø "döông", phieân aâm Trung hoa goïi laø "yaùng". Töï ñieån Trung hoa dòch "yaùng" sang Anh ngöõ thaønh "sheep". Phaàn daãn nghóa coøn goïi "sheep" laø "mieân döông" (loaïi cho loâng keùo sôïi) cho khoûi laãn vôùi sôn döông laø con deâ. Cöøu non laø tieåu döông, cao döông, cöøu meï laø maãu döông, cöøu ñöïc laø coâng döông... Vì cöøu hieám thaáy taïi Vieät Nam, cho neân vaên chöông Vieät khoâng noùi tôùi cöøu. Caùc töï ñieån Haùn Vieät chæ phieân dòch döông thaønh "deâ", rieâng Thieàu Chöûu thì boû qua haún chöõ ñoù. Duy trong caùc töï ñieån Vieät Haùn môùi thaáy phieân dòch cöøu thaønh döông, hôn nöõa coøn phieân dòch "con chieân" thaønh cao döông, vôùi chuù thích: "con chieân" laø danh töø thöôøng ñaët cho caùc tín ñoà Coâng giaùo. Chöõ Haùn Vieät "Chieân" coù moät nghóa maø thoâi laø vaûi daï, næ laøm baèng loâng cöøu, khoâng bao giôø coù nghóa laø con cöøu caû. Vaên chöông Thieân Chuùa giaùo goïi cöøu baèng con chieân töùc laø duøng "theå giaûi nghóa", nguï yù chæ con vaät cho loâng deät næ daï. Gio-an Taåy giaû laïi goïi Chuùa Gieâ-su baèng cöøu non (Ga 1:29) Coù leõ oâng nghó tôùi con cöøu ñöôïc ñöa leân teá ñaøn "dòp ñaïi tieát Vöôït qua". Ngöôøi Do-thaùi gieát cöøu vaøo dòp Vöôït qua ñeå truy nieäm hoài tieàn nhaân troán chaïy khoûi Ai caäp. Tröôùc ñoù coù thieân söù taûo thanh Ai-caäp, thaáy nhaø naøo coù maùu cöøu boâi treân mi cöûa, maät hieäu chæ nhaø Do-thaùi, thì thieân söù "vöôït qua" khoâng laøm haïi. Nhö vaäy con cöøu Vöôït qua laø bieåu töôïng cuûa giaûi thoaùt, Chuùa Gieâ-su theo quan nieäm Gio-an seõ laø vò "Cöùu tinh giaûi phoùng" Do-thaùi. Coù leõ Gio-an nghó tôùi cöøu maø caùc tö teá Do thaùi gieát "moãi ngaøy" trong ñeàn thôø ñeå "laøm leã Taï toäi". Nhö vaäy khi goïi Chuùa Gieâ-su laø cöøu, oâng tuyeân boá ngaøi môùi ñuùng laø Ñöùc Meùt-si coù söùc "tröø khöû toäi nghieät" thieân haï. Thaùnh Kinh cuõng nhieàu laàn goïi Ñöùc Meùt-si laø cöøu bò ñem ñi gieát (Deâ-reâ-mi 11:19) (I-sai-a 53:7) maø "khoâng phaûn khaùng". Khi Gio-an goïi Chuùa Gieâ-su laø Cöøu non, oâng ñoùng vai tieân tri maø baùo tröôùc Ngaøi seõ "cam taâm chòu cheát" ñeå thöïc hieän chæ yù Ñöùc Chuùa Cha. Daïy moân ñoà ñaàu tieân (Ga 1: 35-51) "Raùp-bi" phieân aâm chöõ Hi-baù-lai coù nghóa laø "Vó nhaân cuûa toâi", laø tieáng moân ñoà goïi sö phuï, dòch sang tieáng Hi-laïp laø "didaskalos, taïm dòch sang Vieät ngöõ thaønh "Ñaïo sö". Hai moân ñoà naøy mong ñaøm ñaïo laâu vôùi Chuùa Gieâ-su, cho neân hoûi ñòa chæ cuûa ngaøi. ÔÛ moät laøng nhoû beù nhö Beâ-tha-ni, Chuùa Gieâ-su khoâng coù moät ñòa chæ ñaøng hoaøng vaø vónh vieãn, tuy nhieân ngaøi cuõng môøi hai oâng laïi choã ngaøi cö nguï, haàu thaét chaët daây lieân laïc. Chuùng ta bieát: veà sau naøy ngaøi seõ boû ra raát nhieàu thì giôø, ñeå huaán luyeän moân ñoà. Ngöôøi Do-thaùi chia "ban ngaøy" (coù aùnh saùng maët trôøi) thaønh möôøi hai giôø, baét ñaàu töø saùu giôø saùng cuûa chuùng ta ngaøy nay. Nhö vaäy giôø thöù möôøi laø boán giôø chieàu, vaø hai oâng ñaõ hoäi kieán cho ñeán heát ngaøy, töùc laø saùu giôø chieàu. Gio-an noùi teân moät ngöôøi moân ñoà laø An-reâ, em Si-mon. Hoûi ai laø ngöôøi thöù hai? Nhieàu nhaø bình luaän cho raèng: ngöôøi thöù hai bieát roõ thôøi khaéc tæ mæ, coù theå laø chính Gio-an, vaø cuõng nhö An-reâ loâi cuoán ngöôøi anh laø Si-mon tôùi theo Chuùa Gieâ-su, thì sau naøy Gio-an cuõng keùo anh laø Gia-coâ-beâ gia nhaäp ñoaøn boán toâng ñoà tieân khôûi theo Chuùa Gieâsu. Laàn naøy môùi laø böôùc döï bò: sau naøy treân bôø hoà Ga-li-leâ, gaàn Beùt-sai-ña laøng queâ cuûa boán ngöôøi, Chuùa Gieâ-su seõ chính thöùc goïi caùc oâng vaø cho nhaäp ñoaøn toâng ñoà. Beùt-sai-ña laïi laø queâ höông cuûa Phi-líp, cho neân oâng naøy saùt caùnh vôùi boán oâng noùi treân, nhaân ñoù ñöôïc ñöùng vaøo haøng thöù naêm trong ñoaøn Möôøi hai Toâng ñoà. Baïn thaân cuûa Phi-líp laø Na-tha-na-en, queâ ôû Ca-na trong xöù Ga-li-leâ (Ga 21:2),- khaùc vôùi Ca-na gaàn ñoâ thaønh Ty-roâ - cuõng bò loâi vaøo quó ñaïo. Gio-an khoâng noùi roõ Na-tha-na-en coù ñöôïc Chuùa Gieâ-su thu nhaän vaøo soá toâng ñoà, nhöng oâng keå raèng: khi Chuùa hieän ra vôùi caùc toâng ñoà beân bôø hoà Ga-li-leâ sau khi ngaøi phuïc hoaït, thì coù Na-tha-na-en trong boïn. Caùc baûn tin möøng Nhaát laõm bao giôø cuõng keå teân Ba-tho-lo-meâ sau teân Phi-líp, maø khoâng noùi tôùi Na-tha-na-en. Do ñoù keát luaän ñöôïc raèng: Ba-tho-lo-meâ laø teân khaùc cuûa Na-tha-na-en, vaø vò naøy laø toâng ñoà ñöùng haøng thöù saùu. Na-tha-na-en ñöôïc Gio-an dieãn taû vôùi raát nhieàu maøu saéc, ñaëc bieät laø Gio-an cho raèng Na-tha-na-en ñaõ tuyeân xöng Chuùa Gieâ-su laø Ki-toâ, Con Thieân Chuùa, tröôùc heát caùc toâng ñoà, goàm caû Pheâ-roâ. Ñaùm cöôùi taïi Ca-na (Ga 2: 1-12)" Cuõng nhö ngöôøi Vieät nam, ngöôøi Do-thaùi thích môû nhöõng ñaùm cöôùi thöïc lôùn, tieäc tuøng caû tuaàn leã cuõng chöa thoâi, aên uoáng ban ngaøy maø ñeán ñeâm vaãn coøn cheø cheùn. Chuû nhaø thieáu röôïu ñaõi khaùch laø chuyeän thöôøng. Caâu 4 ñöôïc dieãn ñaït raát nhieàu caùch, nhöng muoán trung thaønh vôùi nguyeân baûn, chæ coù theå phieân dòch hai loái: "Quan heä gì ñeán toâi vaø ñeán baø?" Theo nghóa naøy thì Chuùa Gieâ-su toû yù muoán giöõ meï con ngaøi ñöùng ngoaøi cuoäc. Loái dòch thöù hai: "Quan heä gì giöõa toâi vôùi baø?" Laø kieåu noùi Do-thaùi nguï yù: "Baø muoán toâi phaûi laøm gì cho baø?" Ña soá dòch giaû nhaän loái thöù hai. Khoâng traû lôøi tröïc tieáp, Ñöùc Ma-ri xuùc tieán ngay coâng vieäc cöùu trôï gia ñình ñöông gaëp hoaïn naïn... Neáu söùc chöùa moãi chum nöôùc chöøng 9 ga-loâng, thì Ñöùc Baø ñaõ ñaøi thoï cho ñaùm cöôùi gaàn 200 lít röôïu ngon! Coù taùc giaû tính moãi chum chöùa töø 20 tôùi 30 ga-loâng, vaø löôïng nöôùc hoùa röôïu coù theå tôùi 600 lít! Caû hai con soá chaéc laø vöôït xa nhu caàu. Veà sau naøy Chuùa Gieâ-su hoùa pheùp cho baùnh thaønh ra nhieàu, phaàn dö thu ñöôïc möôøi hai soït. Xem ñoù ta thaáy Chuùa Gieâ-su khoâng phaûi laø con ngöôøi heïp löôïng. Theo Gio-an thì ñaùm cöôùi taïi Ca-na ñaõ ghi moät moác ñöôøng raát quan troïng trong ñôøi Chuùa Gieâ-su, vì ñoù laø laàn tröôùc tieân, ngaøi "bieåu loä vinh dieäu cuûa ngaøi." Ñoïc Gio-an ta thaáy oâng khoâng bao giôø goïi Ñöùc Baø baèng teân Ma-ri caû! oâng laïi coá yù ñeà cao Ñöùc Baø, maãu thaân Chuùa Gieâ-su, vì oâng khoâng queân nhaéc tôùi Ñöùc Baø ôû caû maøn ñaàu vaø maøn keát cuoäc Chuùa Gieâ-su truyeàn ñaïo, töùc laø ôû Ca-na vaø ôû treân ñoài Goân-go-tha. Chuùa Gieâ-su noåi côn thònh noä (Ga 2: 12-16) Sau khi bieåu loä vinh dieäu laàn ñaàu taïi Ca-na, Chuùa Gieâ-su muoán phaùt ñoäng coâng cuoäc truyeàn ñaïo coâng khai hôn nöõa. Ngaøi beøn leân Gieâ-ru-sa-lem tìm vaøo Ñeàn thôø, vaø theo Gio-an, thì trong ba tieát Vöôït qua trong ñôøi Chuùa Gieâ-su, ñaây laø tieát thöù nhaát. Coù ngöôøi chuù giaûi: Chuùa Gieâ-su khoâng ñaùnh ñuoåi boïn con buoân ra khoûi ñeàn thôø ngay töø hoài môùi ra giaûng ñaïo. Moät vieäc ñoäng trôøi nhö theá, chaéc laø phaûi xaûy ra vaøo cuoái ñôøi ngaøi, tröôùc hoâm ngaøi vinh tieán vaøo thuû ñoâ, daãn tôùi phaûn öùng maõnh lieät cuûa caùc nhaø caàm quyeàn, ñuùng nhö thôøi bieåu cuûa ba baûn tin Nhaát laõm. Sôû dó Gio-an saép xeáp taøi lieäu khaùc ñi, laø vì oâng chuù taâm ñeán Thaàn hoïc nhieàu hôn laø ñeán lòch söû, oâng ít löu yù tôùi söï coá, ñeå ñaët troïng taâm vaøo söï thöïc. OÂng khoâng caàn bieát Chuùa Gieâ-su ñaõ coâng khai xuaát hieän trong ñeàn thôø vaøo luùc naøo, chæ caàn ñoäc giaû nhaän thöùc raèng: Chuùa Gieâ-su phaûi queùt saïch nhaø Cha, tröôùc khi kieán thieát giaùo hoäi môùi. Ñeå baûo trì ñeàn thôø, ngöôøi daân Do-thaùi treân möôøi chín tuoåi haèng naêm phaûi noäp moät saéc thueá baèng moät nöûa seâ-ken, töùc laø gaàn baèng hai coâng nhaät. Taïi noäi quoác Do-thaùi coù raát nhieàu loaïi tieàn ñöôïc löu haønh: tieàn La-maõ, tieàn Hi-laïp, tieàn Ai-caäp, tieàn Ti-roâ hoaëc Si-ñon roài ñeán tieàn baûn xöù: tieàn Ga-li-leâ khaùc tieàn Giu-ñeâ... Tieàn teä ngoaïi quoác bò coi laø loaïi oâ nhieãm tanh hoâi, khoâng theå daâng vaøo ñeàn thôø ñöôïc. Bôûi vaäy, trong ñeàn thôø, ôû khuoân vieân ngöôøi ngoaïi bang, coù nhöõng quaày ñoåi tieàn. Thöøa cô, boïn naøy ñaùnh moãi suaát nöûa seâ-ken phaûi traû phuï khoaûn moät ma'ah töùc laø moät phaàn saùu suaát thueá. Tích tieåu thaønh ñaïi, ngaân khoá Ñeàn thôø baáy giôø taøng tröõ moät soá baïc khoång loà, maø boïn ñoåi tieàn laïi laøm giaàu cho mình, vaø cho maáy vò ñaïi tö teá caàm ñaàu caû boïn nöõa. Beân caïnh quaày ñoåi tieàn, coøn coù nhöõng chuoàng boà caâu, chuoàng boø cöøu. Caùc con vaät daâng leân teá ñaøn phaûi hoäi ñuû tieâu chuaån, xaùc ñònh bôûi caùc oâng giaùm thò mumcheh. Caùc oâng naøy laøm khoù deã, cho neân muoán an taâm, thieän nam tín nöõ mua teá vaät baùn ngay trong noäi vi ñeàn thôø. Coá nhieân laø giaù beân trong cao hôn giaù beân ngoaøi nhieàu laém. Nhö vaäy laø nhaø cuûa Cha ñaõ thaønh hang ñaïo taëc. Traùch sao Chuùa Gieâ-su khoâng noåi côn loâi ñình. Ngaøi coøn nguï yù baûo raèng: teá vaät khoâng coù yù nghóa gì, neáu tín ñoà thieáu thaønh taâm. Ñeàn thôø môùi (Ga 2:17-22) Tröôùc sau ngöôøi Do-thaùi kieán thieát ba ngoâi Ñeàn thôø. Ngoâi thöù nhaát do nhaø vua Sa-lo-mon kieán thieát: khôûi coâng töø naêm 967 vaø hoaøn thaønh vaøo naêm 964 tröôùc coâng nguyeân. Ngoâi ñeàn thôø naøy ñöông thôøi noåi tieáng laø huøng vó vaø traùng leä, nhöng ñaõ bò quaân só Can-ñeâ trieät haï vaøo naêm 586. Sau nhieàu naêm töù taùn, ngöôøi Do-thaùi ñöôïc nhaø vua Xi-roâ cho trôû veà nöôùc truøng tu quoác gia, vaø nhaø laõnh tuï Deâ-ruùp-ba-ben ñaõ gaéng söùc caát leân moät ngoâi ñeàn thôø môùi vaøo naêm 515, nhöng tôùi naêm 167 ngoâi ñeàn thôø naøy bò ngöôøi Si-ri xaâm phaïm, khieán cho ngöôøi Do-thaùi phaûi ñôïi tôùi ngaøy anh em nhaø Ma-ca-beâ laáy laïi chuû quyeàn, môùi taåy ueá ñeàn thôø ñeå laøm nôi teá töï nhö ngaøy tröôùc. Ñeå kæ nieäm ngaøy oâng Giu-ña Maùc-ca-beâ taùi cuùng hieán Thaùnh ñieän, haèng naêm vaøo thaùng chaïp döông lòch, ngöôøi Do-thaùi môû hoäi raát vui veû, ñeøn neán ñoát saùng tröng ñoâ thaønh, do ñoù tieát naøy coøn ñöôïc goïi laø tieát Quang ñaêng (Ga 10: 22). Heâ-roùt ñaïi vöông bình sinh laø moät baïo chuùa, nhöng oâng thích kieán thieát nhöõng coâng trình ñoà soä. OÂng xaây thaønh Xeâ-da-reâ treân bôø Ñòa trung haûi vôùi moät beán taøu meânh mang. Thaønh naøy bò thaùi thuù chieám cöù, duøng laøm thuû ñoâ cuûa chính quyeàn La-maõ. Cung ñieän oâng caát taïi Gieâ-ri-coâ cuõng ñeïp noåi tieáng. Nhöng kì coâng cuûa Heâ-roùt ñaïi vöông laø truøng tu ngoâi Ñeàn thôø. Ñeàn thôø toïa laïc treân moät khu ñaát ngang 585 boä, doïc 6100 boä, ñaép thaønh nhieàu taàng cao thaáp khaùc nhau, Chính Ñieän (Naos)" ñöùng treân taàng cao nhaát. Ñoù laø toøa nhaø ngang theo höôùng nam baéc laø 30 boä, doïc theo höôùng ñoâng taây laø 90 boä. Chính Ñieän ñöôïc chia thaønh hai phoøng, noäi phoøng laø "Nghieâm Cung": coøn goïi laø Cöïc Thaùnh Cung: beân trong voûn veïn coù moät taûng ñaù. Töông truyeàn raèng: ngaøy xöa nhaø vua Sa-lo-mon ñaõ ñaët Öôùc quó (caùi röông ñöïng taám bia taïc Thaäp giôùi ñieàu) treân phieán ñaù naøy. Tröø vò Ñaïi tö teá (Heb. 9:3-5) moãi naêm moät laàn ñöôïc böôùc vaøo choán Cöïc thaùnh, coøn ñoái vôùi heát moïi ngöôøi Nghieâm Cung laø caám ñòa. Caùch moät taám maøn hai lôùp vaûi daày (Mt 27:51), ngoaïi phoøng laø "Chaùnh Cung". Giöõa Thaùnh Cung coù moät höông ñaøn ñuùc baèng vaøng roøng (Lc 1:11), vaø moät chieác aùn beân treân baøy baùnh cuùng (Maùt 12:4). Chung quanh Chính Ñieän laø Khuoân vieân caùc Tö teá, vì chæ caùc vò tö teá môùi ñöôïc ra vaøo. Trong khuoân vieân naøy, ñoái dieän vôùi cöûa môû vaøo Chính Ñieän ngöôøi ta döïng Thieâu Teá ñaøn, töùc laø moät caùi baøn baèng ñaù duøng laøm nôi ñoát boø cöøu ñöôïc daâng laøm teá vaät (Xuaát haønh 27: 1-8). Ñaøn oâng Do-thaùi ñöôïc ñöa leã vaät leân Thieâu Teá ñaøn, coøn nhöõng khi khaùc thì caám khoâng ñöôïc beùn baûng tôùi. Beân ngoaøi Khuoân vieân Tö teá laø Khuoân vieân ngöôøi Do-thaùi. Khu vöïc naøy ñaøn oâng Do-thaùi môùi ñöôïc böôùc vaøo. Hoï laø nhöõng khaùch haønh höông, moät soá laø nhöõng ngöôøi phuïc dòch trong thaùnh ñieän. Xa hôn nöõa vaø thaáp hôn nöõa, laø Khuoân vieân Phuï nöõ, chæ ñoùn nhaän ngöôøi Do-thaùi ñaøn oâng hoaëc ñaøn baø. Chung quanh Khuoân vieân Phuï nöõ, phoøng oác bao kín boán maët, trong soá coù phoøng Ngaân Khoá vôùi möôøi ba caùi röông hình loa keøn, tieáp thu tieàn cuùng quaû cuûa thieän nam tín nöõ. Töø Khuoân vieân Phuï nöõ böôùc xuoáng moät neáp thang möôøi laêm caáp, thì tôùi Khuoân vieân Ngöôøi Ngoaïi bang. Ñoù laø moät saân roäng bao la, ñoùn nhaän moïi ngöôøi, duøng laøm nôi mua baùn caùc ñoà cuùng (Mc 11:15). Chung quanh Khuoân vieân Ngöôøi Ngoaïi bang coù töôøng cao bao boïc, doïc töôøng laø nhöõng daãy truï lang ñöôïc caùc oâng ñaïo sö duøng laøm nôi taäp hoïp moân ñeä (Lc 10:23) (Mt 26:55). Noåi tieáng nhaát coù Moân lang Sa-lo-mon chaïy doïc bôø töôøng phía ñoâng (Ga 10:23) (Toâng ñoà söï luïc 3:11; 5:12). ÔÛ goùc taây baéc giaùp vôùi Quaûng tröôøng Ngöôøi Ngoaïi bang, söøng söõng moät ngoâi thaïch thaát mang teân laø An-to-nia. Ñaây laø doanh traïi cuûa quaân só phuï traùch vieäc trò an trong Ñeàn thôø, caét ñaët nhöõng ñoäi ngaøy ñeâm tuaàn saùt. Thaùnh ñieän nguy nga huøng vó, laïi coøn raát traùng leä, nhaát laø khi ñöùng töø treân ñoài Caây OÂ-liu maø ngaém veà phía taây baéc, khaùch du lòch töø khaép ñeá quoác La-maõ tôùi quan chieâm coù theå choùa maét, khi aùnh taø döông nhuoäm hoàng caùc maùi thieáp vaøng, laáp laùnh treân nhöõng böùc töôøng ñaù traéng... Theo söû keå laïi, thì Heâ-roùt ñaïi vöông khôûi coâng xaây caát ñeàn thôø vaøo naêm 19 tröôùc coâng nguyeân. Tính ra thì laàn naøy coù theå laø Tieát Vöôït qua naêm 28 sau coâng nguyeân. Söû vieát theâm: Ñeàn thôø coøn ñöôïc tieáp tuïc kieán thieát hai möôi naêm nöõa môùi hoaøn thaønh. Khi Chuùa Gieâ-su noùi tôùi truøng tu ngoâi Ñeàn thôø môùi, ngöôøi Do-thaùi hieåu laàm laø ngaøi thaûo luaän veà moät coâng trình kieán truùc vaät chaát, thöïc ra ngaøi muoán noùi veà moät thöù ñeàn raát thieâng Ñöùc Cöùu theá saép kieán laäp, duøng laøm nôi cho moïi ngöôøi caàu nguyeän Thieân Chuùa "trong tinh thaàn vaø chaân lí" (Ga 4:23 tieáp). Ñeàn ñoù tröôùc heát laø chính thaân theå ngaøi, sau naøy seõ phuïc hoaït. Keá sau, ngaøi seõ phaùi Thaùnh Linh xuoáng ngöï taïi loøng caùc tín ñoà, ñeå bieán luoân tín ñoà thaønh nhöõng ñeàn thieâng cuûa Thieân Chuùa. Giaùo lí naøy laøm sao ngöôøi Do-thaùi coù theå laõnh hoäi ñöôïc? Ngay chính caùc moân ñoà cuûa ngaøi maõi veà sau, ñöôïc chöùng kieán ngaøi soáng laïi, vaø ñöôïc tieáp thuï Thaùnh Linh roài, caùc oâng môùi hieåu. Ngöôøi khaùch daï haønh: oâng Ni-co-ñeâm (Ga 3:1-6) Bình sinh Chuùa Gieâ-su thöôøng thích tieáp xuùc vôùi giôùi bình daân, laàn naøy moät nhaân vaät thöôïng löu tìm tieáp xuùc vôùi ngaøi. Ni-coâ-ñeâm laø moät nhaø giaøu. Khi mai taùng Chuùa Gieâ-su, oâng ñem tôùi "moät döôïc vaø haøng höông hai loaïi troän laãn, naëng caû tôùi traêm caân" (Ga 19:39). OÂng thuoäc ñoaøn theå ngöôøi Pha-ri-seâ, moät ñoaøn theå goàm chöøng saùu ngaøn ngöôøi raûi raùc khaép trong nöôùc vaø haûi ngoaïi. Hoï laäp thaønh moät hoäi, soáng caùch bieät vôùi daân gian, vì theá môùi coù teân laø Pha-ri-seâ nghóa laø "caùch bieät". Hoï aên theà vôùi nhau, doác moät loøng tuaân cöù luaät Moi-sen, vaø caùc taäp truyeàn tieàn nhaân ñeå laïi, cho tôùi nhöõng chi tieát tæ mæ, khaùng cöï laïi söùc xaâm nhaäp cuûa toâng giaùo vaø phong tuïc ngoaïi lai. Tôùi thôøi kì Chuùa Gieâ-su, vì thieáu laõnh ñaïo saùng suoát, ngöôøi trong ñoaøn sinh ra oùc beø phaùi, quí hình thöùc hôn coát caùch, hoùa ra moät boïn nguïy quaân töû. Nhieàu laàn, vì trung thaønh vôùi coå truyeàn, hình nhö Pha-ri-seâ coi troïng hai cuoán Mishnah vaø Talmud coøn hôn caû Thaùnh Kinh nöõa. Mishnah laø pho Thaùnh Luaät cuûa Moi-sen vôùi chuù giaûi. Talmud laø pho chuù giaûi Mishnah. Vì chuù giaûi choàng chaát, khoaûn noùi veà luaät höu töùc ngaøy Sa-baùt (phaûi ngöng heát coâng taùc ngaøy thöù baûy trong tuaàn) maø thoâi, ñaõ daøi tôùi hai möôi boán chöông trong saùch Mishnah, laïi theâm saùu möôi tö coät röôõi nöõa trong saùch Talmud! Ñaàu oùc heïp hoøi aáy ñaõ bò Chuùa Gieâ-su ñaû kích kòch lieät. Duø vaäy trong ñoaøn Pha-ri-seâ khoâng thieáu ngöôøi coù nhaân phaåm cao, nhö oâng Giu-se ngöôøi laøng A-ri- ma-theâ, oâng Ga-ma-lieân sö phoù cuûa toâng ñoà Phao-loâ luùc thieáu thôøi, vaø oâng Ni-coâ-ñeâm ngöôøi khaùch daï haønh toái nay. Cuõng nhö Giu-se A-ri-ma-theâ, Ni-coâ-ñeâm coøn laø nhaân vieân Sanhedrin (toái cao phaùp vieän vaø tham nghò vieän Do-thaùi). Tieáng Sanhedrin nguyeân nghóa laø "khai ñình" (session), goàm caùc nhaø laõnh ñaïo. Thaønh phaàn khoâng quaù baûy möôi hai ngöôøi, naém quyeàn bính vöøa toâng giaùo vöøa daân söï treân caùc ngöôøi Do-thaùi trong nöôùc vaø haûi ngoaïi. Maëc duø hoài naøy Do-thaùi ñaõ maát chuû quyeàn, nhöng ngöôøi La-maõ coøn ñeå cho Sanhedrin höôûng nhieàu ñaëc aân vaø theá löïc. Rieâng gia ñình Ni-co-ñeâm ñaõ laâu voán laø moät danh gia voïng toäc, coù ngöôøi ñöôïc ñi söù ñieàu ñình vôùi Pompey, ñaïi töôùng La-maõ. Ñöøng ai cöôøi Ni-co-ñeâm khi oâng tìm ñeán Chuùa Gieâ-su vaøo luùc ñeâm thaâm toái trôøi, vì caùc nhaø ñaïo sö Do-thaùi hoài aáy hay gaëp gôõ ñaøm ñaïo vôùi nhau veà ñeâm, luùc khuya khoaét thanh vaéng, vaø khoâng baän roän coâng vieäc. Vaû laïi Chuùa Gieâ-su laø moät nhaân vaät bò dö luaän keû öa ngöôøi gheùt, traùnh mieäng ngöôøi ñôøi dò nghò, thieát töôûng cuõng chaúng xaáu maët naøo. Thaáy khaùch chuù yù tôùi caùc kì tích cuûa ngaøi, Chuùa Gieâ-su noùi: kì tích chæ laø nhöõng böôùc daãn ngöôøi ta tôùi moät "cuoäc taùi sinh", vaø muoán ñaït tôùi cuoäc taùi sinh naøy, phaûi coù söï can thieäp vaø söùc naâng ñôõ cuûa Beà treân. Keá ñoù, Chuùa Gieâ-su thay theá tieáng "Beà treân" baèng "Thaùnh Linh", moät Vò haønh tung maøu nhieäm nhö gioù thoåi. Trong tieáng Hi-baù-lai vaø Hi-laïp (pneuma), "thaàn linh" coøn coù nghóa laø" hôi thôû", laø "gioù cuoán". Sau khi thaûo luaän veà nhieäm vuï cuûa ngaøi laø taùi sinh con ngöôøi, moät coâng taùc seõ hoaøn thaønh baèng söùc yeåm trôï cuûa Beà treân, Chuùa Gieâ-su baét ñaàu noùi veà xuaát xöù cuûa ngaøi: töø Beà treân maø xuoáng. Ngaøi laïi baùo tröôùc cuoäc ngaøi seõ boû maïng treân thaäp giaù: ñoù laø yù nghóa hai chöõ "treo leân" (hupsoun), vaø cuoäc ngaøi seõ phuïc hoaït: ñoù cuõng laø yù töù hai tieáng "treo leân". Toùm laïi, chæ trong maáy caâu, Chuùa Gieâ-su ñaõ phaùc hoïa cho Ni-coâ-ñeâm thaáy caû moät ñöôøng pa-ra-boân: ngaøi töø trôøi xuoáng theá gian chòu cheát nhuïc, roài laïi quang vinh trôû veà trôøi. Ñoà bieåu naøy, caùc moân ñoà, goàm caû Phao-loâ (Phi.2: 6-9) maõi sau naøy môùi ñöôïc bieát. Cuoäc daï ñaøm keát thuùc baèng maáy doøng (16-17) tuy vaén taét maø toaùt yeáu ñöôïc taát caû maáy cuoán Phuùc aâm! Sau cuøng laø maáy caâu noùi vôùi moät nhaân vaät naém quyeàn hình phaùp: Thieân Chuùa khoâng keát aùn ai; keû sa ñoïa laø töï yù mình haïi mình. Noùi theâm veà nhaân chöùng Gio-an taåy giaû (Ga 3: 22-36) Ba baûn nhaát laõm cho raèng: Chuùa Gieâ-su chæ baét ñaàu haønh ñaïo, sau khi Gio-an Taåy giaû ñaõ bò haï nguïc. Theo baûn tin möøng thöù tö, thì Chuùa Gieâ-su xuoáng nuùi ñoàng thôøi vôùi Gio-an, coù leõ laø vì taùc giaû muoán chöùng minh Chuùa Gieâ-su chieám troïng taâm, vaø Gio-an chæ ñoùng vai phuï. Duø sao taùc giaû ñaõ ca tuïng Gio-an laø moät nhaân vaät thaønh thöïc vaø khieâm cung laï thöôøng. Thaáy moân ñoà mình noåi maùu ghen, oâng chæ oân toàn phuû duï, vaø tuyeân xöng Chuùa Gieâ-su ñích thaät laø ngöôøi trôøi; so vôùi Chuùa Gieâ-su, oâng chæ laø baïn phoø reå ñöùng beân caïnh taân lang. Caùc caâu 31-36 laø ngoân ngöõ cuûa Gio-an taåy giaû, hay laø bình luaän cuûa Gio-an taùc giaû? Thaät khoù maø bieát ñöôïc. Trong baûn tin möøng thöù tö, coù raát nhieàu ñoaïn töông töï: ngoân ngöõ hoaëc bình luaän khoâng ñöôïc roõ reät. CHÖÔNG 4 Giaûng ñaïo cho ngöôøi Sa-ma-ri (Ga 4: 5-42) Sa-ma-ri naèm giöõa hai xöù Giu-ñeâ ôû phía Nam vaø Ga-li-leâ ôû phía Baéc. Daân Sa-ma-ri laø moät gioáng taïp chuûng, nguyeân laø Do-thaùi, nhöng ñaõ pha maùu ngöôøi AÙt-si-ri khaù nhieàu. Giöõa Do-thaùi vaø Sa-ma-ri coù moái xung khaéc saâu xa, töø khi Do-thaùi ñöôïc nhaø vua Xi-roâ cho trôû veà taùi taïo xöù sôû. Baáy giôø ngöôøi Sa-ma-ri toû yù muoán hoøa ñoàng, nhöng ngöôøi Giu-ñeâ vaø Ga-li-leâ khoâng chòu, vaø hoï buoäc cho ngöôøi Sa-ma-ri toäi ñaõ coäng taùc vôùi ñòch khi AÙt-si-ri xaâm laêng Do-thaùi. Do ñoù Do-thaùi xaây ñeàn thôø taïi Gieâ-ru-sa-lem, maø Sa-ma-ri xaây ñeàn thôø taïi nuùi Gheâ-ri-sim, vaø ñoâi beân ñoaïn tuyeät. Tôùi hoài anh em nhaø Ma-ca-beâ caàm quyeàn chính, töôùng Do-thaùi laø Gio-an Hia-ca-noâ coù laàn keùo quaân tôùi trieät haï ngoâi ñeàn thôø cuûa Sa-ma-ri taïi Gheâ-ri-sim, thì söï caêng thaúng caøng khoâng coù cô vaõn hoài. Vôùi boái caûnh lòch söû nhö vaäy, ngöôøi ta khoâng khoûi ngaïc nhieân khi Chuùa Gieâ-su leân tieáng tröôùc, maø ñaøm ñaïo vôùi ngöôøi ñaøn baø Sa-ma-ri. Ñaùng ngaïc nhieân hôn nöõa khi moät beân laø moät ñaïo sö, moät beân laø phuï nöõ: ñaïo sö ñoái vôùi phuï nöõ, nhaát laø ôû nôi coâng coäng phaûi coù thaùi ñoä "thuï thuï baát thaân" môùi hôïp vôùi phong tuïc. Tieáng "nöôùc ban söï soáng" theo nguyeân vaên coù nghóa laø "nöôùc suoái chaûy, khoâng thuoäc loaïi muùc ôû gieáng hoaëc ao tuø". Coá nhieân ngöôøi ñaøn baø hieåu laàm theo nghóa thoâng thöôøng naøy, vaø naøng töï hoûi: suoái ñaâu, gaùo ñaâu? Naøng laïi nhaéc kheùo cho Chuùa Gieâ-su bieát raèng: nöôùc gieáng Gia-coùp naøy khoâng phaûi loaïi nöôùc thöôøng, suoái naøo ñi nöõa cuõng chòu thua. Nguyeân Gia-coùp laø toå phuï caû ngöôøi Sa-ma-ri laãn ngöôøi Giu-ñeâ vaø Ga-li-leâ, vaø töông truyeàn raèng thôùt gieáng taïi laøng Si-ka ñaõ ñöôïc chính toå phuï ñaøo ngaøy tröôùc. Thaáy naøng khoâng hieåu yù töù moät thöù nöôùc thieâng giuùp ngöôøi uoáng ñöôïc tröôøng sinh baát töû, Chuùa Gieâ-su môùi giaûi thích cho roõ hôn. Ñeán ñaây, ngöôøi ñaøn baø coù veû cheá nhaïo ngaøi, nhöng chöa kòp thì Chuùa Gieâ-su ñaõ vaïch traàn ñôøi soáng caù nhaân lem nhem cuûa naøng. Naøng khoâng khoûi giöït mình, nhöng coøn thöû ñaùnh troáng laûng: khi khoâng naøng ñem so saùnh Gieâ-ru-sa-lem vôùi nuùi Gheâ-ri-dim. Chuùa Gieâ-su cuõng theo lôøi naøng, maø giaûng veà ñaïo môùi ngaøi ñöông truyeàn cho thieân haï, seõ khoâng ñaët troïng taâm vaøo Gieâ-ru-sa-lem hoaëc Gheâ-ri-sim. Cuoái cuøng Ngaøi töï xöng mình laø Ñöùc Meùt-si, maø caû ngöôøi Sa-ma-ri vaø ngöôøi Do-thaùi ñeàu mong ñôïi. Caâu truyeän naøy laø moät trong nhieàu truyeän Gio-an thuaät laïi, ñeå minh chöùng Chuùa Gieâ-su khoâng ngaïi maát thôøi giôø giaûng ñaïo cho töøng caù nhaân, maëc duø caù nhaân chæ laø moät teân haønh khaát (Ga 9:35), hay laø moät ngöôøi ñaøn baø coù dó vaõng toái taêm, laïi thuoäc moät saéc toäc bò kì thò... Baøi töôøng thuaät keát thuùc baèng maáy caâu nhaän xeùt cuûa Chuùa Gieâ-su vaø cuûa ngöôøi laøng Si-ka. Chuùa Gieâ-su noùi: Löông aên cuûa ngaøi laø thi haønh meänh leänh Ñöùc Chuùa Cha. Ngaøi laïi noùi: Sa-ma-ri seõ coù nhieàu ngöôøi qui y; thoaït tieân ngaøi daën toâng ñoà haõy ñi tìm tín ñoà giöõa ñaùm ngöôøi Do-thaùi tröôùc (Mt 10:5), nhöng sau naøy Pheâ-roâ vaø Gio-an seõ ñöôïc phaùi ñi giaûng ñaïo taïi Sa-ma-ri (Toâng ñoà söï luïc 8:14). Ngaøi caên daën theâm: neáu vieäc truyeàn giaùo ñöôïc thaønh coâng, moân ñoà khoâng neân töï phuï, vì nhieàu khi hoï chæ thu löôïm coâng khoù cuûa keû ñi tröôùc. Caâu nhaän xeùt cuûa ngöôøi laøng Si-ka laø: hoï saün loøng tin baát luaän chöùng nhaân naøo, mieãn laø ngöôøi aáy thaønh thöïc, huoáng chi baây giôø chính hoï laïi ñöôïc maét thaáy tai nghe. Chuùa Gieâ-su coù quyeàn ban söï soáng (Ga 2,3,4) Ngöôïc veà Chöông hai, ñoäc giaû thaáy Gio-an laàn löôït keå ra saùu giai thoaïi lieân quan tôùi coâng cuoäc Chuùa Gieâ-su "caûi caùch traät töï cuõ": tröôùc heát ngaøi bieán ñoåi nöôùc thaønh röôïu ôû Ca-na ñeå caùo tri vieäc canh taân ñaõ baét ñaàu. Keá ñeán ngaøi thaûo luaän veà moät ngoâi thaùnh ñieän môùi, khi ngaøi khu truïc con buoân ra ngoaøi thaùnh ñieän; roài noùi tôùi moät sinh löïc môùi khi ngaøi ñaøm ñaïo vôùi Ni-coâ-ñeâm; moät pheùp röûa môùi khi ngaøi bình luaän veà Gio-an Taåy giaû; moät loái caàu nguyeän môùi khi giaûng ñaïo cho Sa-ma-ri. Sau cuøng ngaøi laøm pheùp laï giuùp moät keû "ñau gaàn cheát" ñöôïc hoài sinh, khi chöõa con trai vieân ñaïi thaàn. Ñieàu trò con trai oâng ñaïi thaàn (Ga 4:46-54) Coù ngöôøi cho raèng: pheùp laï naøy truøng hôïp vôùi pheùp laï Chuùa Gieâ-su chöõa gia nhaân vieân baùch phu tröôûng (Mt 8:5-13; Lc 7:1-10). Ngöôøi khaùc laïi chuû tröông hai chuyeän khaùc nhau. Caâu truyeän vieân baùch phu tröôûng ñaõ xaûy ra tröôùc sau hoaøn toaøn taïi Ca-pha-na-um, maø vò ñaïi thaàn (basilikos) ôû ñaây gaëp Chuùa Gieâ-su taïi Ca-na, duy con trai oâng môùi ôû Ca-pha-na-um. Hôn nöõa Chuùa Gieâ-su ca ngôïi loøng tin cuûa vieân baùch phu ñoäi tröôûng ngöôøi La-maõ, khoâng daùm töï tieän daâng lôøi yeâu caàu. Ñaøng naøy, vieân ñaïi thaàn (moät ngöôøi phoø taù vua Heâ-roùt) ñaõ tìm ñeán ngaøi vaø bò ngaøi chæ trích vì thieáu loøng tin. Ngaøi coøn cheâ chung taát caû ngöôøi Do-thaùi luùc naøo cuõng ñoøi xem ngaøi thi thoá kì naêng, maø khoâng ñaët troïng taâm vaøo giaùo lí cuûa ngaøi. Ñoïc laïi 4:45, ñoäc giaû thaáy ngöôøi Ga-li-leâ coù hoan ngheânh ngaøi thöïc, nhöng vôùi nhöõng lí do khaù noâng caïn: hoï veânh vang, vì moät ngöôøi Ga-li-leâ boïn hoï ñaõ laøm nhieàu pheùp laï ñoäng trôøi taïi chính thuû ñoâ, khieán cho ngöôøi Gieâ-ru-sa-lem cuõng phaûi neå! Thaät laø moät ñieàu haïnh ngoä, khi caâu truyeän keát thuùc baèng moät cuoäc bieán caûi toaøn dieän: ngöôøi cha tin töôûng, vaø ngöôøi con bình phuïc. Beân bôø hoà taém Beùt-da-tha (Ga 5:1-9) Haèng naêm, ngöôøi Do-thaùi coù nhieàu khaùnh tieát. Lôùn nhaát laø ba ngaøy Vöôït qua, Nguõ tuaàn vaø Thaùnh maïc: phaøm ngöôøi Do thaùi treân möôøi boán tuoåi, soáng khoâng xa thuû ñoâ quaù möôøi laêm daäm, ai cuõng phaûi tham gia. Vöôït qua laø ngaøy kæ nieäm Do-thaùi ñaøo thoaùt khoûi Ai-caäp. Nguõ tuaàn möøng naêm möôi ngaøy sau, laø leã kæ nieäm Thieân Chuùa cho daân Do-thaùi Boä Luaät, cuõng laø dòp taùn tuïng Ngaøi cho luùa mì vöøa chín tôùi coù theå gaët veà nhaø. Theo qui cheá, tieát Vöôït qua nhaèm trung tuaàn thaùng tö döông lòch, thì tieát Nguõ tuaàn phaûi truøng vaøo thöôïng tuaàn thaùng saùu. Thaùnh Maïc möøng vaøo ngaøy raèm thaùng baûy Do-thaùi (Tishri), keùo daøi suoát baûy ngaøy, trong khi ñoù ngöôøi ta boû nhaø caém leàu maø ôû ("maïc" coù nghóa laø "maøn" thaû chuøng hoaëc baït caêng ngang), coù yù nhôù laïi nhöõng ngaøy phieâu löu trong mieàn hoang ñòa, döôùi söï höôùng ñaïo cuûa Moi-sen. Ngaøy beá maïc (ñoùng maøn) leã Thaùnh maïc laø ngaøy vui veû nhaát trong naêm: ñaëc bieät coù leã nghi Taåy traàn baèng nöôùc thieâng, vaø leã chaâm löûa vaøo boán chuøm baïch laïp, ñaët treân nhöõng ñeá laøm baèng vaøng (Ga 7:37; 8:12). Ngoaøi ra coøn maáy dòp khaùnh tieát khaùc khoâng quan troïng laém, nhö leã Cung hieán thaùnh ñieän, leã Purim vaøo quí ñoâng kæ nieäm ngaøy hoaøng haäu EÙt-the cöùu daân khoûi tai naïn dieät chuûng... Gio-an khoâng noùi roõ dòp khaùnh tieát naøy truøng vaøo leã naøo, nhöng chaéc khoâng phaûi laø leã Vöôït qua, cho neân haõy cöù baûo raèng laø leã Nguõ tuaàn hay laø leã Thaùnh Maïc. Hoâm ñoù ngaøi taûn boä gaàn ñeàn thôø ôû xoùm baéc, tôùi moät caùi hoà taém, teân laø Hoà Cöøu (coù baûn phieân dòch: hoà gaàn Cöûa Cöøu), maø di tích ñaõ ñöôïc caùc nhaø khaûo coå tìm thaáy môùi ñaây. Gaàn ñoù coù moät toøa nhaø. Theo di tích coøn ñeå laïi thì hoà taém coù moân lang bao quanh hình vaønh chöõ nhaät, vaø moät daãy moân lang nöõa caét ngang nhö neùt ôû taâm chöõ nhaät. Teân Do-thaùi cuûa hoà laø Beùt-da-tha (nhaø caây o-liu), coù baûn vieát laø Beâ-theùt-ña (nhaø töø bi), baûn khaùc coøn vieát laø Beùt-sai-ña, chaéc laø laãn loän vôùi laøng queâ nhieàu toâng ñoà Chuùa Gieâ-su, naèm ôû taän Ga-li-leâ mieàn baéc. Chaúng hay thôøi aáy hoà taém coù nguoàn "suoái ñoaïn tuïc" (luùc voït luùc taét) hay khoâng, hay laø Gio-an chæ thuaät laïi "nieàm tin bình daân cuûa beänh nhaân" naèm chung quanh hoà? Bieát chaéc moät ñieàu laø gaõ maéc beänh baïi xuoäi naèm taïi ñoù ñaõ ba möôi taùm naêm, heát hi voïng maø cöù naèm lì! Chính Chuùa Gieâ-su tình nguyeän muoán ra tay giuùp, gaõ môùi keå leå nguoàn côn, vaø ñöôïc ngaøi trò lieäu cho. Veà sau naøy khi vaùc choõng vaøo ngaøy sa-baùt maø bò nhaø caàm quyeàn laøm khoù deã, gaõ ñoå doác taát caû traùch nhieäm cho ngöôøi ñaõ cöùu trò mình! Duø sao thì gaõ cuõng hoaøn toaøn "tin töôûng" ngaøi: teâ lieät töø baáy laâu, maø ngaøi baûo vaùc choõng (krabbatos) laø gaõ vaùc lieàn, khoâng moät phuùt nghi ngôø, khoâng moät giaây quaûn ngaïi laø mình vaùc choõng truùng ngaøy sa-baùt... Khi Chuùa Gieâ-su daën gaõ phaûi caûi thieän loái soáng, ñeå traùnh beänh taät, laø ngaøi noùi theo söï tin töôûng bình daân. Ngöôøi Do-thaùi cho raèng: taät beänh laø loái Trôøi phaït ngöôøi coù toäi. Nhöng chính Chuùa Gieâ-su khoâng chaáp nhaän tö töôûng ñoù (Ga 9:1-3). Thieân Chuùa hoaït ñoäng caû ngaøy Sa-baùt (Ga 5:10-18) Noùi tôùi ngaøy Sa-baùt, saùch Saùng theá vieát: Thieân Chuùa khoù nhoïc saùu ngaøy, vaø coâng cuoäc saùng taïo laøm xong, sang ngaøy thöù baûy (sa-baùt), "ngaøi nghæ ngôi" (Gen.2:1-2) Khi vieát nhö vaäy, taùc giaû duøng loái haønh vaên "thaàn nhaân ñoàng hình" (anthropomorphism) vaø coù yù daïy ngöôøi Do-thaùi, moãi tuaàn moät ngaøy phaûi ngöøng lao ñoäng ñeå coù thôøi giôø döôõng söùc, vaø lo vieäc caàu nguyeän. Chuùa Gieâ-su raát quí troïng Thaùnh Kinh, nhöng ngaøi ñoïc Thaùnh Kinh vôùi trí oùc hieåu bieát, khaùc vôùi maáy ngöôøi chuû tröông Cô baûn chuû nghóa (fundamentalism): khö ñoïc Thaùnh Kinh y chieáu nguyeân vaên. Bôûi vaäy Thaùnh Kinh vieát: ngaøy sa- baùt Thieân Chuùa nghæ ngôi; coøn Gieâ-su laïi noùi: ngaøy sa-baùt "Thieân Chuùa vaãn hoaït ñoäng", vì neáu Ngaøi ngöøng tay moät laùt maø thoâi, theá giôùi naøy seõ tan nhö maây khoùi. Tieán theâm moät böôùc nöõa, Chuùa Gieâ-su nhaân dòp coøn tuyeân boá: cuõng nhö Cha, ngaøy thöù baûy chính ngaøi vaãn laøm vieäc! Nhö theá laø Ngaøi xöng mình laø Thieân Chuùa. YÙ töù thaät roõ raøng, ngöôøi Do-thaùi dö söùc hieåu. Hoï caêm giaän voâ cuøng. Theo hoï laäp luaän, Chuùa Gieâ-su coù ba toäi ñaùng cheát: 1/ Vi phaïm luaät höu töùc ngaøy thöù baûy. 2/ Daùm nhaän Thieân Chuùa laøm Cha rieâng. 3/ Ñoøi ngoài ngang haøng vôùi Thieân Chuùa. Chuùa Gieâ-su xöng vò, vaø chöùng minh ñòa vò cuûa mình (Ga 5:19-30; 5:31-47) Ñaây laø baøi dieãn vaên daøi ñaàu tieân cuûa baûn tin möøng thöù boán. Trong baøi naøy Chuùa Gieâ-su xöng vò, roài chöùng minh ñòa vò cuûa mình. Baûn tin möøng thöù boán coù nhieàu dieãn vaên daøi töông töï, vì Gio-an coù moät loái haønh vaên khaù ñaëc bieät: khaùc vôùi taùc giaû caùc baûn nhaát laõm, nhieàu khi oâng trình baøy moät yù töôûng nhieàu laàn, noùi ñi roài noùi laïi. Chuùa Gieâ-su xöng mình ngang haøng vôùi Thieân Chuùa, vaø ñeå thính giaû ñaëc bieät löu taâm, ngaøi noùi tôùi hai laàn: "Ta trònh troïng tuyeân boá". Trong Thaùnh Kinh, ñoøi ñòa vò ngang haøng vôùi Thieân Chuùa thöôøng nguï yù ñoái laäp vôùi Thieân Chuùa (Ex. 15:11; Is.14:14;40:25). Ñaøng naøy CON vôùi CHA luoân luoân thuaän hoøa, vaø theo ñaïo phuï töû CON nhöôøng CHA ñi tröôùc (Ga 14:28). Nhöng noùi ñeán taùc taïo, thì CON vaø CHA cuøng laøm vieäc vôùi nhau." Baát luaän CHA laøm caùi gì thì CON cuõng laøm nhö vaäy", do ñoù CON coù kì naêng laøm ñuû moïi pheùp laï. Hôn nöõa CON coøn coù söùc laøm nhieàu vieäc" vó ñaïi hôn" laø maáy pheùp laï moïi ngöôøi ñaõ chöùng kieán, nghóa laø CON naém quyeàn sinh töû trong tay, coù theå cheát roài phuïc hoaït, laïi coù theå cho tín ñoà phuùc tröôøng sinh tuøy yù muoán. Noùi nhö theá khoâng phaûi laø quaù ñaùng, vì chöùng cöù coù ñaày ñuû. Tröôùc heát laø "Cha" cho Con coù kì naêng thaät laø quaù söùc ngöôøi thöôøng. Sau laø Thaùnh Kinh "bieân nhieàu caâu saám", maø caâu naøo cuõng nghieäm nôi Con caû. Nôi khaùc Chuùa Gieâ-su coøn goïi "Ñöùc Thaùnh Linh" laøm chöùng taù, chính baûn thaân ngaøi cuõng chöùng minh cho ngaøi; ngoaøi ra coøn Gio-an taåy giaû vaø nhieàu ngöôøi khaùc nöõa. Baøi dieãn vaên keát baèng moät caâu ñau thöông: ngöôøi Do thaùi, daân rieâng cuûa Thieân Chuùa döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Moi-sen, khoâng chòu tin CON! Hoùa pheùp cho baùnh ra nhieàu (Ga 6:1-15; Mc 6:31-44; Lc 9:10-17) Duy coù pheùp laï naøy laø ñöôïc caû boán Phuùc aâm töôøng thuaät. Maùt-theâu vaø Maùc-coâ keå Chuùa Gieâ-su hoùa baùnh ra nhieàu taát caû hai laàn: moät laàn gaàn bieån hoà, moät laàn saâu trong ñòa haït Thaäp thaønh, xa mieàn ngöôøi Do-thaùi cö nguï (Mt 14:13-21; 15:32-38) (Mc 6:31-44;8:1-10). Nhöng Lu-ca (Lc 9: 10-17) vaø Gio-an keå laïi Chuùa Gieâ-su hoùa baùnh ra nhieàu chæ coù moät phen laø phen naøy, ñeå nuoâi quaàn chuùng Do-thaùi, gaàn moät xoùm teân laø Beùt-sai-ña Du-li-aùt (ñöøng laãn vôùi Beùt-sai-ña queâ cuûa Phi-líp taïi Ga-li-leâ), gaàn ñòa ñieåm khuùc thöôïng löu soâng Gio-ñan ñoå vaøo Bieån hoà. Luùc aáy ñaõ gaàn tôùi hoäi Vöôït qua (6:4), khaùch haønh höông töø Ga-li-leâ baét ñaàu luõ löôït keùo ñi Gieâ-ru-sa-lem. Hoï coá yù traùnh xöù Sa-ma-ri, cho neân khoâng ñi ñöôøng taét, laïi vTìm hieåu Thaùnh Kinh
LINH MUÏC TRAÀN VAÊN KIEÄM
TIM MÖØNG THEO THAÙNH GIO-AN