Meán taëng quí Anh Chò lo Muïc Vuï Giaùo Lí.

"Ñaïo naøo cuõng gioáng nhau" laø moät caâu noùi raát quen nghe nôi ngöôøi AÙ Chaâu, caùch rieâng giöõa ngöôøi Vieät Nam vaø caùch rieâng nöõa nôi nhöõng ngöôøi ngoaøi Coâng giaùo. Ngöôøi ta noùi vôùi nhau khi caâu chuyeän chaïm ñeán vaán ñeà toân giaùo, maø ñaëc bieät: khi moät ngöôøi ñöôïc môøi vaøo ñaïo Coâng giaùo; hay khi ngöôøi ta coù con chaùu, baïn höõu ñi hoïc giaùo lí ñeå gia nhaäp Giaùo Hoäi. Noùi nhö theá bôûi vì treân 90% nhöõng ngöôøi tröôûng thaønh hoïc ñaïo vôùi toâi trong 15 naêm qua ñeàu ñaõ nghe baø coâ, baø baùc hay anh chò em baïn ræ tai: "Ñaïo naøo cuõng gioáng nhau, ñaïo naøo cuõng daïy laøm laønh laùnh döõ. Vaäy thì cha meï theo ñaïo naøo, con chaùu theo ñaïo ñoù, toäi gì phaûi vaøo ñaïo Coâng giaùo. Ñaõ ñi laøm vaát vaû coøn phaûi ñi hoïc giaùo lí. Ñaïo naøo cuõng gioáng nhau. Chæ caàn mình soáng ngay laønh laø ñeïp loøng Trôøi roài."

Nhöõng ngöôøi noùi caâu "ñaïo naøo cuõng gioáng nhau" thöôøng laø nhöõng ngöôøi thaønh taâm, coù nieàm tín ngöôõng, muoán quí troïng heát moïi ñaïo. Hoï noùi caâu naøy vôùi con chaùu, baïn beø nhö ñeå cho moät lôøi khuyeân, moät söï thoâng caûm, moät yù kieán xaây döïng, chöù khoâng ngaên caûn ai, khoâng coù yù pheâ bình chæ trích toân giaùo naøo. Ñoái vôùi hoï ñaïo naøo cuõng toát vaø cuõng ñaùng kính troïng. Caùch ñaây maáy naêm, taïi ga xe hoûa gaàn Paris, toâi gaëp moät ni coâ, moät baø Phaät töû vaø moät baø Coâng giaùo toâi quen bieát. Baø Coâng giaùo noùi vôùi toâi "Con daãn ni coâ vaø baø naøy ñi mua moät "pavillon" ñeå laøm Phaät ñöôøng." Trong caâu chuyeän daøi khoâng ñaày 10 phuùt, caû ba ngöôøi ñeàu laàn löôït noùi raát töï nhieân: "Ñaïo naøo cuõng gioáng nhau caû cha aï!."

Caøng ngaøy toâi caøng xaùc tín: ñaây laø vaán ñeà raát quan troïng trong muïc vuï giaùo lí. Khoâng moät ngöôøi chaàu nhöng naøo laïi khoâng ñöôïc caét nghóa töôøng taän vaán ñeà naøy tröôùc khi quyeát ñònh ñoùn nhaän ñöùc tin Coâng giaùo. Vaø ñeå chu toaøn Coâng vieäc muïc vuï giaùo lí naøy, toâi nghó nhöõng ngöôøi coù traùch nhieäm daïy giaùo lí cho ngöôøi tröôûng thaønh caàn goùp yù vaø trao ñoåi kinh nghieäm vôùi nhau. Ñoù chính laø muïc tieâu cuûa nhöõng trang vieát thoâ sô naøy.

Chuùng ta bieát: moät caùch chung, veà phaïm vi toân giaùo, theá giôùi bao giôø cuõng chia thaønh hai khoái lôùn: khoái höõu thaàn vaø khoái voâ thaàn. Khoái höõu thaàn laïi chia laøm hai, khoái ñoäc thaàn (Do Thaùi giaùo, Kitoâ giaùo, Hoài giaùo) vaø khoái ña thaàn (Linh hoàn giaùo, AÁn giaùo, Phaät giaùo, Khoång giaùo, Laõo giaùo...).

Rieâng taïi Vieät Nam, veà toân giaùo noåi baät hai khoái: 1) Khoái ñoäc thaàn hay Thieân Chuùa giaùo (Hoài giaùo, Kitoâ giaùo töùc Coâng giaùo vaø Tin laønh). Xeùt veà soá tín ñoà, veà sinh hoaït vaø aûnh höôûng xaõ hoäi, Coâng giaùo maïnh hôn caû. 2) Khoái ña thaàn hay Tam giaùo (Laõo giaùo, Khoång giaùo, Phaät giaùo). Vì khoù phaân bieät tín ñoà cuûa moãi toân giaùo naøy, cho neân duø "soá tín ñoà Phaät giaùo thuaàn tuùy" hay ñaõ "qui y tam baûo" khoâng nhieàu, cho ñeán nay Phaät giaùo vaãn "ñöôïc coi" laø quan troïng vaø ñoâng ñaûo tín ñoà hôn caû.

Nhaän ñònh treân cho pheùp chuùng ta haïn ñònh vieäc tìm hieåu caâu "Ñaïo naøo cuõng gioáng nhau, cuõng daïy laøm laønh laùnh döõ" vaøo vieäc so saùnh Coâng giaùo vôùi Phaät giaùo treân ba ñieåm chính: 1) Ngöôøi saùng laäp ñaïo (Fondateur de la religion). 2) Nieàm tin (croyance, dogme), 3) Soáng ñaïo (pratique, morale).

Chuùng ta coù theå khaúng ñònh ngay raèng: ñoái chieáu Ñöùc Kitoâ vaø Ñöùc Phaät, caâu noùi "Ñaïo naøo cuõng gioáng nhau" khoâng ñuùng. Xeùt veà "Nieàm tin", caâu vöøa noùi cuõng khoâng ñuùng. Vì caên baûn cuûa quan ñieåm veà Thieân Chuùa (Thöôïng ñeá quan), veà con ngöôøi (nhaân sinh quan) vaø veà vaïn vaät (vuõ truï quan) giöõa Coâng giaùo vaø Phaät giaùo thaät khaùc nhau. Xeùt veà "Soáng ñaïo", caâu noùi treân kia khoâng hoaøn toaøn ñuùng, bôûi vì trong caùch soáng ñaïo giöõa Coâng giaùo vaø Phaät giaùo coù nhieàu ñieåm gioáng nhau veà söï kieän nhöng laïi raát khaùc nhau veà yù nghóa. Chuùng ta trình baøy toùm löôïc nhö sau:

Ñieàu phaûi noùi ngay: So saùnh Chuùa Gieâsu vôùi Ñöùc Phaät khoâng coù nghóa laø ñaët Chuùa Gieâsu vaø Ñöùc Phaät ngang haøng nhau. Nhöng chuùng ta coù theå theo yù kieán cuûa cha Romano Guardini trong cuoán Le Seigneur, ngaøi vieát: "Il n'y a qu'un personnage qui pourrait donner l'ideùe de le rapprocher de Jeùsus, c'est Bouddha" (Chæ coù moät nhaân vaät coù theå gôïi leân yù töôûng xích gaàn ngöôøi laïi vôùi Chuùa Gieâsu, ñoù laø Phaät Thích Ca) (1). Roài cuõng chính cha Romano Guardini trong cuoán "L"Essence du Christianisme" quyeát ñaùp: "Le Christ n'est pas au niveau du Bouddha, mais ne peut eâtre que infiniment au-dessus" (Ñöùc Kitoâ khoâng theå ñoàng haøng vôùi Ñöùc Phaät nhöng chæ coù theå voâ cuøng troåi vöôït) (2). Vaäy chuùng ta coù theå neâu leân maáy ñieåm ñoái chieáu sau ñaây:

A) Ngaøi laø Thieân Chuùa laøm ngöôøi: "Ngoâi Lôøi ñaõ nhaäp theå vaø ôû giöõa loaøi ngöôøi" (Ga 1,14); "Thieân Chuùa ñaõ sai con mình ñeán traàn gian, maëc laáy thaân xaùc gioáng nhö thaân xaùc toäi loãi chuùng ta" (1Cr 8,3); "Ñoàng baûn tính vôùi Thieân Chuùa, song ñaõ haï mình nhaän laáy thaân phaän toâi tôù vaø neân gioáng nhö phaøm nhaân" (Pl 2,7). "Ñieàu chaéc chaén laø Chuùa Gieâsu töø trôøi ñaõ ñeán trong traàn gian (ITm 1,15), vaø Ngaøi laø ngöôøi thaät" (1Tm 2,5). "Chuùng toâi tin chaéc Ngaøi laø Thieân Chuùa thaät" (1Ga 5,20)...

B) Choïn ñaïo laø choïn chính Ngaøi: Hay ñuùng hôn laø chính Ngaøi choïn chuùng ta (Ga 15,16), cho chuùng ta keát hôïp vôùi Ngaøi nhö caønh nho vôùi thaân nho (Ga 15,5-7), "nhö chi theå trong thaân theå" (Rm 12,5). Vì Ngaøi laø ñöôøng ñi, laø söï soáng vaø laø chaân lí (Ga 14,6) laø söï soáng vónh cöûu (1Ga 5,20). Vaäy chuùng ta laø nhöõng ngöôøi mang chaân lí cuûa Chuùa Kitoâ trong mình (2Cr 11,10), chuùng ta phaûi böôùc ñi trong ñöùc Kitoâ, haõy aên reã trong Ngaøi (Cl 2,6), soáng keát hôïp vôùi ngaøi (1Ts 5,10), ñeå chuùng ta ôû trong Ngaøi vaø ngaøi ôû trong chuùng ta (Ga 14,20), ñeå "chính Chuùa Kitoâ soáng trong chuùng ta" (Mihi vivere Christus est) (Pl 1,21)...

C) Chính Ñöùc Kitoâ laø ngöôøi giaûi thoaùt vaø laø cöùu caùnh söï giaûi thoaùt: "Thieân Chuùa ñaõ sai toâi ñeán ñem tin laønh cho keû ngheøo khoù, an uûi keû buoàn phieàn, baùo cho caùc tuø nhaân bieát hoï ñöôïc tha, cho caùc ngöôøi muø bieát hoï ñöôïc saùng maét, cho keû bò aùp böùc bieát hoï ñöôïc töï do" (Lc 4,18). Ta laø ñöôøng (Ga 14,6) ai ñi theo Ta, ngöôøi ñoù seõ khoâng ñi trong boùng toái (Ga 8,13); Ta laø chaân lí (Ga 14,6) vaø chaân lí giaûi thoaùt anh em (Ga 8,32); Ta laø söï soáng (Ga 14,32) Ta ñeán ñeå ban söï soáng cho theá gian (Mt 20,28), ñeå cho moïi ngöôøi ñöôïc söï soáng (Ga 3,14-15), ai tin theo Ta ngöôøi ñoù seõ ñöôïc söï soáng muoân ñôøi (Ga 3,15). Toùm laïi, "Chuùa Gieâsu ñeán giaûi thoaùt chuùng ta ñeå chuùng ta soáng töï do" (Gl 5,1) Vaø ngoaøi Ngaøi, chaúng ai giaûi thoaùt chuùng ta (Cv 4,12)....

A) Ñöùc Phaät chæ laø ngöôøi traàn, tu thaân thaønh Ñaïi Giaùc (illumineù). Nhö lôøi khaúng ñònh cuûa cha Romano Guardini "En reùaliteù, il ne se preùsente que comme le premier des illumineùs" (Söï thaät, Ñöùc Phaät chæ hieän thaân nhö moät ngöôøi ñaïi giaùc cao nhaát) (3) Giaùo sö Walpola Rahula, trong cuoán " What The Bouddha taught" (Nhöõng ñieàu Ñöùc Phaät ñaõ daïy) vieát: "Trong soá nhöõng nhaø saùng laäp caùc toân giaùo, Ñöùc Phaät (neáu coù theå goïi Ngaøi laø nhaø saùng laäp moät toân giaùo theo nghóa thoâng thöôøng cuûa danh töø) laø vò Thaày ñoäc nhaát ñaõ khoâng töï xöng laø gì khaùc hôn laø moät con ngöôøi, hoaøn toaøn chæ laø moät con ngöôøi. Ngaøi laïi laø moät con ngöôøi töï nhaän khoâng ñöôïc moät thieân khaûi naøo töø baát cöù moät vò Thaàn linh hay moät quyeàn naêng naøo khaùc" (4). Ban Hoaèng Phaùp, soaïn giaû cuûa boä "Phaät Hoïc Phoå Thoâng ", ôû muïc "Ai khai saùng ra ñaïo Phaät?", sau khi toùm taét roõ raøng gia theá, danh xöng cuûa Ñöùc Phaät, ñaõ vieát: "Luùc nhoû Ñöùc Phaät coù trí hueä saùng suoát vaø taøi naêng phi thöôøng. Lôùn leân, nhìn thaáy nhaân sinh thoáng khoå, theá cuoäc voâ thöôøng, neân Ngaøi cöông quyeát xuaát gia tu haønh, tìm ñöôøng giaûi thoaùt cho mình vaø cho ngöôøi, ngoõ haàu ñöa taát caû chuùng sanh leân bôø giaùc ngoä" (5). Ñaøng khaùc trong chöông noùi veà "Thôø Phaät, Laïy Phaät, Cuùng Phaät", Ban Hoaèng Phaùp xaùc ñònh roõ reät: yù nghóa cuûa vieäc "Thôø Phaät" laø ñeå toû loøng tri aân ñoái vôùi moät ngöôøi ñaõ coù aân ñöùc lôùn vôùi nhaân loaïi; Ñöùc Phaät Thích Ca Maâu Ni chæ laø moät trong caùc ñöùc Phaät ñaùng ghi aân, vaø ñaùng thôø (6). Trong cuoán "Ñaïi Thöøa Phaät Giaùo tö töôûng luaän", baùc só Kimura Taiken vieát: "Phaät giaùo tuy laáy Ñöùc Phaät laøm trung taâm ñeå thaønh laäp, song noùi theo Phaät giaùo, Ñöùc Phaät -- duø laø Phaät lí töôûng chaêng nöõa -- khoâng gioáng nhö moät vò thaàn cuûa caùc toân giaùo khaùc chuû tröông, hoaëc gioáng baát cöù vò thaàn thieân nhieân naøo, maø chæ ñöôïc coi laø do söùc tu haønh cuûa moät ngöôøi ñaõ ñaït ñeán quaû vò Phaät maø thoâi" (7) Vì theá theo Toan AÙnh, coù nhöõng chuyeän nhö "vöøa sinh ra, Ñöùc Phaät ñaõ ñi baûy böôùc, moät tay chæ leân trôøi, moät tay chæ xuoáng ñaát maø theùt "Treân thì trôøi, döôùi thì ñaát, duy coù ta laø ñaùng thôø nhaát" (Thöôïng thieân haï ñòa, ñoäc ngaõ duy toân) chæ laø chuyeän hoang ñöôøng do caùc moân ñoà theâu deät ra" maø thoâi (8).

B) Choïn Ñaïo Phaät khoâng phaûi laø choïn Ñöùc Phaät: Ñöùc Phaät laø ngöôøi saùng laäp ra ñaïo Phaät, nhöng con ngöôøi cuûa Ñöùc Phaät, caù nhaân Ñöùc Phaät khoâng ñoàng hoùa vôùi ñaïo Ngaøi daïy, nghóa laø Ngaøi khoâng giöõ moät vai troø naøo trong coâng vieäc giaûi thoaùt cuûa ngöôøi khaùc. Ñöùc Phaät ñaõ baøy toû moät con ñöôøng maø chính Ngaøi cuõng ñaõ theo, moät con ñöôøng chung cho moïi ngöôøi, trong ñoù coù moät caù nhaân laø Ñöùc Phaät. Ñöùc Phaät ñem ñeán cho nhaân loaïi moät loái thoaùt, moät lí thuyeát, nhöng caù nhaân Ngaøi ôû ngoaøi lí thuyeát ñoù, cuõng nhö ngöôøi mang thö khoâng lieân heä gì ñeán böùc thö mình mang (9). Khi ñaõ ñöôïc giaùc ngoä roài, Ñöùc Phaät ñi thuyeát phaùp vaø luoân daën: "Nhöõng ñieàu ta noùi chaúng phaûi laø chaân lí." Lôøi daïy cuûa baäc giaùc ngoä khoâng phaûi laø chaân lí maø chæ laø phöông tieän ñi tôùi chaân lí. Ñöùc Phaät noùi roõ: "Chaân lí nhö maët traêng, giaùo lí ta daïy nhö ngoùn tay ñeå chæ maët traêng cho caùc ngöôi thaáy. Vaäy ñöøng chaáp nhaàm ngoùn tay ta laø maët traêng." (10)

C) Ñöùc Phaät khoâng phaûi laø ngöôøi giaûi thoaùt vaø khoâng phaûi laø cöùu caùnh söï giaûi thoaùt: Trong cuoán "Lòch söû trieát hoïc Ñoâng Phöông III", giaùo sö Nguyeãn Ñaêng Thuïc, coù ñoaïn trích sau ñaây: "Phaät khoâng phaûi laø ngöôøi giaûi thoaùt cho ngöôøi khaùc, nhöng Ngaøi daïy moïi ngöôøi caùch töï mình giaûi thoaùt cho mình cuõng nhö Ngaøi ñaõ laøm laáy. Ngöôøi ta tin theo lôøi truyeàn baù veà chaân lí cuûa Ngaøi khoâng phaûi vì chaân lí aáy töø ôû Ngaøi xuaát ra maø bôûi vì qua lôøi noùi cuûa Ngaøi moät söï hieåu bieát caù nhaân cuûa mình veà nhöõng ñieàu Ngaøi noùi ñaõ bieåu loä ra trong aùnh saùng cuûa chính tinh thaàn mình" (Oldenberg: Buddha) (11). Noùi caùch khaùc ñeå thöïc hieän vieäc giaûi thoaùt, Ñöùc Phaät daïy "moãi ngöôøi haõy nöông töïa nôi chính mình vaø khoâng bao giôø tìm nôi nöông töïa hay söï giuùp ñôõ cuûa baát cöù ngöôøi naøo khaùc, keå caû Ñöùc Phaät. Ngaøi giaûng daïy, khuyeán khích vaø coå voõ moãi ngöôøi haõy töï tu taäp vaø tìm söï giaûi thoaùt cho chính mình. Ngaøi noùi "Caùc ngöôøi neân laøm coâng vieäc cuûa mình, vì caùc ñöùc Nhö Lai chæ daïy con ñöôøng maø thoâi." Neáu ngöôøi ta coù goïi Ñöùc Phaät laø moät ngöôøi "cöùu theá" ñi nöõa, thì cuõng chæ coù nghóa laø Ngaøi ñaõ tìm ra vaø chæ con ñöôøng ñi ñeán söï giaûi thoaùt maø cöùu caùnh laø Nieát Baøn. Nhöng töï chuùng ta, ta phaûi böôùc treân con ñöôøng aáy (12). Vaäy, con ñöôøng giaûi thoaùt cuûa moãi ngöôøi khoâng phaûi laø Ñöùc Phaät, nhöng laø Phaùp vaø Luaät maø Ñöùc Phaät daïy. Ai muoán ñöôïc giaûi thoaùt thì kieân thuû Phaùp vaø Luaät. Tröôùc khi chöùng nhaäp Nieát Baøn, Ñöùc Phaät ñaõ noùi vôùi caùc ñeä töû: "Ñöøng than khoùc raèng: Ñöùc ñaïo sö cuûa chuùng ta ñaõ ñi maát vaø chuùng ta khoâng coù ai ñeå tuaân theo. Nhöõng gì Ta ñaõ daïy, Phaùp cuøng vôùi Luaät, seõ laø ñaïo sö cuûa caùc ngöôi sau khi Ta vaéng boùng. Neáu caùc ngöôi tuaân haønh Phaùp vaø Luaät khoâng heà giaùn ñoaïn, haù chaúng khaùc Phaùp thaân cuûa Ta vaãn coøn ôû ñaây maõi sao?" (13). Coù theå noùi, taát caû Phaùp vaø Luaät cuûa Ñöùc Phaät daïy, thu goïn vaøo trong baøi thuyeát phaùp ñaàu tieân taïi Banares veà töù dieäu ñeá: Khoå ñeá, Taäp ñeá, Dieät ñeá, Ñaïo ñeá. Töù dieäu ñeá laø giaùo lí caên baûn cuûa ñaïo Phaät, chung cho caû Tieåu Thöøa vaø Ñaïi Thöøa. Muoán thaáu trieät coõi ñôøi laø khoå, phaûi laéng nghe Ñöùc Phaät daïy veà Khoå ñeá. Muoán tìm kieám nguyeân nhaân cuûa khoå, haõy laéng nghe Ñöùc Phaät trình baøy chi tieát trong Taäp ñeá. Muoán thaáy aùnh saùng cuûa Nieát Baøn (cöùu caùnh cuûa söï giaûi thoaùt), phaûi thöïc hieän nhöõng lôøi daïy cuûa Phaät trong Dieät ñeá. Muoán thöïc hieän Nieát Baøn, phaûi coù ñuû phöông tieän. Nhöõng phöông tieän naøy, ñöùc Phaät ñaõ cung caáp moät caùch ñaày ñuû trong Ñaïo ñeá. Nhö vaäy Ñöùc Phaät ñaõ laøm ñaày ñuû boån phaän cuûa keû daãn ñöôøng, ñaõ ñaët vaøo tay chuùng ta baûn ñoà chæ daãn ñi tôùi Nieát Baøn laø cöùu caùnh cuûa söï giaûi thoaùt toaøn maõn (14).

Giaùo sö Takakusu vieát: "Trong taâm cuûa ngöôøi theo ñaïo Phaät, Nieát baøn khoâng chöùa chaáp moät yù töôûng thaàn thaùnh hoùa naøo veà Ñöùc Phaät" (15). Ñieàu aáy coù yù noùi raèng Nieát baøn laø cöùu caùnh cuûa söï giaûi thoaùt chöù khoâng phaûi Ñöùc Phaät. Theo yù nghóa nguyeân thuûy (Tieåu Thöøa), Nieát Baøn mang nghóa tieâu cöïc laø "huûy dieät", huûy dieät sinh töû, huûy dieät theá giôùi duïc voïng. Theo kinh Ñaïi baùt Nieát baøn (Ñaïi Thöøa), thì Nieát Baøn mang nghóa tích cöïc, laø nôi Phaät toàn taïi trong hoan hæ vaø an laïc, laø söï giaûi thoaùt troïn veïn, laø luùc chuùng ta trôû veà ñöôïc caùi theå Chaân nhö, trôû thaønh thöïc söï Voâ ngaõ (khoâng coù baát bieán), Voâ thöôøng (khoâng coù tröôøng toàn), laø traïng thaùi thaät söï cuûa chuùng ta vaø laø traïng thaùi cuoái cuøng cuûa Nieát Baøn (16).

- Coâng giaùo: Tin nhaän moät Thöôïng Ñeá toái cao... Ngaøi taïo döïng moïi söï... Chuùng ta tuyeân xöng trong kinh Tin Kính: "Toâi tin kính moät Thieân Chuùa laø Cha Toaøn naêng, Ñaáng taïo thaønh trôøi ñaát höõu hình vaø voâ hình" (xem St 1,1...; Ñnl 4, 39; 1V 8,60; Mc 12,29; Mt 22,35; Lc 10,26)...

- Phaät giaùo: Khoâng tin nhaän coù Thöôïng Ñeá toái cao... khoâng tin nhaän coù Ñaáng taïo döïng moïi loaøi... Giaùo sö Kimura Taiken khaúng ñònh: "Ñöùc Phaät phuû nhaän moät Ñaáng Taïo-vaät-chuû, ñaõ saùng taïo ra vuõ truï" (16). Ban Hoaèng Phaùp, trong cuoán Phaät Giaùo phoå thoâng, noùi vaén goïn hôn: "Khaùc vôùi caùc toân giaùo, Phaät Giaùo khoâng tin coù moät Taïo-vaät-chuû" (18) Giaùo sö Takakusu vieát: "Ñaïo Phaät ñöùng haún ngoaøi caùc chuû tröông nhaát nguyeân hay ña nguyeân. Ñaïo Phaät laø voâ thaàn, caùi ñoù khoûi phaûi nghi ngôø. Khi ñöôïc hoûi veà Nguyeân nhaân hay Nguyeân lí toái sô, Phaät luoân luoân khoâng noùi" (19). "Vì theá Phaät giaùo khoâng coi troïng yù nieäm veà Nguyeân lí, Caên nhaân, hay Nguyeân nhaân ñeä nhaát nhö ta thöôøng thaáy trong caùc heä thoáng trieát hoïc khaùc. Ñöông nhieân, moät ngaønh trieát hoïc nhö thaàn hoïc khoâng phaùt trieån trong Phaät giaùo. Ñöøng mong coù moät thaûo luaän veà thaàn hoïc nôi moät trieát gia Phaät giaùo" (20) Ñieàu ñoù deã hieåu, bôûi vì "Noùi veà Thöôïng ñeá chính laø phaûi ñeà caäp ñeán vaán ñeà sieâu hình. Theá maø Ñöùc Phaät bao giôø cuõng traùnh neù vaán ñeà sieâu hình. Ngaøi cho laø chuyeän voâ ích. Kinh Phaät thöôøng löôõng löï tröôùc ba thaùi ñoä veà caùc vaán ñeà sieâu hình: Töø choái - Coâng nhaän - Khoâng ñeà caäp tôùi. Ñöùc Phaät theo thaùi ñoä thöù ba laø khoâng ñeà caäp tôùi. Ñoù laø moät thaùi ñoä trung dung. Ñöùc Phaät baûo: "Ñaïo cuûa toâi laø Trung Ñaïo, traùnh caùi quaù khích, toâi khoâng noùi vaät soáng khaùc hay khoâng khaùc vôùi baûn ngaõ tröôøng toàn. Toâi chæ daïy luaät giaûi thoaùt, ñau khoå cuûa sinh dieät, sinh haønh; haønh laø duïc, duïc laø voâ minh" (21). Keát luaän Phaät Giaùo khoâng tin nhaän coù moät Thieân Chuùa, moät Thöôïng Ñeá hay moät oâng Trôøi toái cao, töï höõu, saùng taïo moïi loaøi. Do ñoù khoâng coù "Thöôïng ñeá quan" trong Phaät giaùo.

- Coâng giaùo: Töï ñaàu, Thieân Chuùa ñaõ taïo döïng vuõ truï vaø moïi loaøi, vaø Coâng trình saùng taïo cuûa Chuùa ñeàu toát laønh (St 1,1 ...) Nhaát laø Thieân Chuùa ñaõ döïng neân con ngöôøi gioáng hình aûnh Chuùa (St 1,27), coù nam coù nöõ (Mt 19,4). Vì theá Chuùa laø vua vuõ truï (Tv 48,8), laø vua moïi loaøi thuï taïo (Tv 92,1). Ngaøi chaêm soùc vaø nuoâi soáng moïi loaøi (Mt 6,24-34). Vì theá con ngöôøi luoân ngöôùc maét veà ñaáng Taïo Thaønh (Is 17,7), moïi vaät ñeàu ca tuïng Thieân Chuùa (Tv 144,10), laøm vinh danh Chuùa (Tv 28, 1; Pl 2,11); Moïi vaät thuï taïo ñeàu ñaët hi voïng nôi Thieân Chuùa (Tv 24,5). Con ngöôøi troâng chôø ôn cöùu ñoä (Tv 32,20), vì Chuùa chính laø phaàn roãi cuûa moãi ngöôøi (Tv 70,5), laø Ñaáng giaûi thoaùt cuûa con ngöôøi (Tv 39,18; 143,2)... Moïi ngöôøi "troâng ñôïi keû cheát soáng laïi, vaø söï soáng ñôøi sau" (kinh Tin Kính)...

- Phaät giaùo: Con ngöôøi khoâng do Chuùa döïng neân, soáng nhieàu kieáp (luaân hoài). Cöùu caùnh cuûa con ngöôøi laø ñöôïc giaûi thoaùt vaøo Nieát baøn töùc trôû veà theå Chaân Nhö.

Khi muoán noùi veà con ngöôøi vaø vuõ truï bôûi ñaâu maø coù hay nguoàn goác con ngöôøi vaø vuõ truï trong Phaät giaùo nhö theá naøo, thì chuùng ta phaûi ghi nhaän yù kieán cuûa giaùo sö Takakusu: "Veà vaán ñeà saùng theá luaän hay vuõ truï luaän thì Phaät giaùo khoâng coù lí thuyeát daønh rieâng cho chuùng. Phaät Giaùo khoâng ñeà caäp ñeán söï saùng theá hay saùng taïo naøo. Vuõ truï khoâng coù ñieåm ñoàng taâm. Noù laø moät coäng ñoàng taïo taùc cuûa caû moïi loaøi. Hôn nöõa moãi chuùng ta ñeàu töï taùc töï thoï. Phaät giaùo khoâng tin töôûng caùc hoïc thuyeát cho raèng taát caû phaùt xuaát töø moät nguyeân nhaân, maø quaû quyeát raèng vaïn höõu nhaát ñònh xuaát hieän do nhieàu nguyeân nhaân" (22). Noùi caùch khaùc, "Phaät giaùo, khaùc vôùi caùc toân giaùo khaùc, khoâng tin coù Taïo-vaät-chuû. Ñoái vôùi Phaät giaùo, vuõ truï vaïn höõu sinh ra khoâng nhôø moät Ñaáng naøo hay moät pheùp naøo ngoaøi noù caû, maø chæ do töï kæ nhaân quaû tieáp noái nhau maø thaønh. Nhö theá ñoái vôùi Phaät giaùo vuõ truï laø voâ thæ, khoâng coù caùi ban ñaàu. Maø ñaõ voâ thæ thì laøm gì coù caùi nguyeân nhaân ñaàu tieân? (23).

Nhö treân, khi baøn veà vuõ truï quan, Phaät giaùo khoâng chaáp nhaän ñaët caâu hoûi: Nguyeân nhaân ñaàu tieân cuûa vuõ truï laø gì? hay Ai saùng taïo vuõ truï vaïn vaät? Ñaët caâu hoûi nhö vaäy laø sai laàm, phaûi ñaët nhö theá naøy: Thöïc taïi cuûa vuõ truï vaïn höõu nhö theá naøo? Phaùt nguyeân töø thöïc taïi, vuõ truï vaïn höõu ñaõ thaønh hình vaø bieán chuyeån bôûi nhöõng nguyeân nhaân gì vaø nhö theá naøo?. Traû lôøi caâu hoûi thöù nhaát, Phaät giaùo coù Thöïc Töôùng Luaän, töùc laø lí thuyeát veà thöïc theå cuûa vuõ truï maø Phaät giaùo quen goïi laø Theå Chaân Nhö (Theå:traïng thaùi, Chaân: caùi thaät, Nhö: caùi khoâng thay ñoåi). Traû lôøi caâu hoûi thöù hai, Phaät giaùo coù Duyeân Khôûi Luaän, töùc laø naêm lí thuyeát noùi veà nguyeân nhaân phaùt sinh vuõ truï vaïn höõu, trong ñoù coù con ngöôøi. Caû naêm lí thuyeát ñeàu coâng nhaän: 1) Chaân nhö laø baûn theå cuûa vuõ truï vaïn höõu. 2) Nguyeân nhaân laøm sanh khôûi vuõ truï vaïn höõu laø meâ voïng hay voâ minh. 3) Muoán giaûi thoaùt, phaûi tröø cho ñöôïc meâ voïng (24).

Toùm laïi Phaät giaùo cho raèng vuõ truï vaïn vaät vaø con ngöôøi coù laø do Theå Chaân Nhö bò quaáy ñoäng. Noùi caùch khaùc "Chaân nhö vì duyeân vôùi voâ minh maø dieâu ñoäng vaø laøm phaùt sanh ra vuõ truï vaïn höõu" (25). Theo kinh ñieån nhaø Phaät, "Chaân Nhö laø moät traïng thaùi baát bieán, vieân maõn, troøn ñaày, trong saùng." Kinh Phaät thöôøng ví söï xuaát hieän cuûa vuõ truï, trong ñoù coù con ngöôøi nhö nöôùc bieån noåi soùng. Chaân nhö laø nöôùc bieån yeân laëng. Nöôùc ñoäng thaønh soùng töùc laø thaønh vuõ truï, thaønh con ngöôøi giaû töôûng, bieán hoùa sinh dieät... Khi ñöôïc hoûi taïi sao theå Chaân Nhö bò quaáy ñoäng, Ñöùc Phaät cho raèng "ñoù thuoäc vaán ñeà sieâu hình, khoâng caàn bieát ñeán" (26). Ñieàu quan heä laø nhaän söï kieän Theå Chaân Nhö bò quaáy ñoäng ñoù, roài trôû laïi ñöôïc vôùi Theå Chaân Nhö yeân laëng trong saùng. Ai ñaït tôùi töùc laø Nhö Lai. Ngöôøi ta thöôøng goïi Ñöùc Phaät laø Ñöùc Nhö Lai, nghóa laø ngöôøi ñaõ vieân giaùc trôû veà vôùi Theå Chaân Nhö. Theå Chaân Nhö ñaây laø moät traïng thaùi soáng hoaøn toaøn trong Nieát Baøn, chöù khoâng phaûi laø moät ngoâi vò, moät Thöôïng Ñeá.

Neáu hoûi "moãi vaät höõu hình ñöôïc toå hôïp bôûi nhöõng yeáu toá naøo?", Phaät giaùo traû lôøi: "Taát caû nhöõng saéc phaùp hay vaät höõu hình ñeàu laø moät toå hôïp cuûa boán ñaïi chuûng (töù ñaïi), töùc laø boán yeáu toá haït gioáng: ñaát (cöùng), nöôùc (öôùt), löûa (aám) vaø gioù (ñoäng) (Thoå, thuûy, hoûa, phong). Neáu hoûi "moãi nhaân caùch (ngöôøi) hình thaønh nhö theá naøo?", Phaät giaùo traû lôøi: "Moãi nhaân caùch (ngöôøi) hình thaønh do toå hôïp cuûa nguõ uaån: saéc, thoï, töôûng, haønh, thöùc (27)

Maø vì ñöôïc phaùt sinh ra do Theå Chaân Nhö bò quaáy ñoäng neân ñôøi soáng cuûa con ngöôøi vaø vaïn vaät laø ñau khoå: Sinh - Laõo - Beänh - Töû laø khoå. Kheá Kinh coù caâu "Ñôøi laø beå khoå, nöôùc maét chuùng sinh nhieàu hôn nöôùc bieån" (28).

Vì chuû tröông vaïn höõu, keå caû con ngöôøi, laø Voâ Ngaõ, Voâ Thöôøng, neân Phaät giaùo khoâng chaáp nhaän coù moät Ñaáng Toái Cao haèng höõu, cuõng nhö khoâng chaáp nhaän "ngöôøi ta coù linh hoàn baát töû (hay coù Ngaõ thöôøng haèng). Phaät giaùo noùi roõ: "Moät Atman hay moät linh hoàn, hay moät ngaõ laø ñieàu khoâng theå coù, tin coù linh hoàn baát töû vaø Ngaõ thöôøng haèng laø sai laàm vaø ñieân roà" (29).

Khoâng chaáp nhaän linh hoàn baát töû, ngaõ thöôøng haèng, nhöng Phaät giaùo laïi daïy moïi vaïn höõu ñeàu töû sinh, sinh töû trong kieáp luaân hoài. Ñöùc Phaät ñaõ duøng hình aûnh baùnh xe quay troøn ñeå dieãn taû luaân hoài: sanh töû, töû sanh khoâng ngöøng gioáng nhö baùnh xe laên. Thaân xaùc con ngöôøi (hay thaân con thuù) ñeàu do töù ñaïi maø coù laø ñaát, nöôùc, gioù, löûa. Khi thaân ngöôøi cheát, töù ñaïi laïi trôû veà baûn theå cuõ roài do cô duyeân tuï hoïp laïi ñeå thaønh thaân ngöôøi khaùc, suùc khaùc, vaät khaùc... cöù vaäy maø luaân hoài maõi. Con ngöôøi khoâng chæ coù thaân xaùc maø coøn coù tinh thaàn (khoâng noùi laø linh hoàn) vaø tinh thaàn laø toå hôïp bôûi nguõ uaån: thoï, töôûng, haønh, thöùc, saéc (rieâng saéc laïi laø toå hôïp cuûa töù ñaïi). Khi ngöôøi ta cheát, Tinh thaàn cuõng khoâng bò tieâu dieät maø chæ bieán chuyeån xoay vaàn maø thoâi, nghóa laø cuõng chòu kieáp luaân hoài (30).

Kieáp luaân hoài theo luaät nhaân quaû. Nhaân vaø Quaû laø hai traïng thaùi tieáp theo nhau, töông quan maät thieát vôùi nhau, nöông vaøo nhau maø coù. Do ñoù, neáu kieáp naøy taïo nhaân toát thì kieáp sau seõ coù quaû toát, baèng kieáp naøy taïo nhaân xaáu thì kieáp sau seõ coù quaû xaáu. Phaät giaùo baûo: tuøy theo nhaân quaû toát hay xaáu maø sau moãi kieáp trong voøng luaân hoài, moät chuùng sinh (vaät, ngöôøi) nhaäp vaøo moät trong saùu caûnh giôùi (kieáp môùi): ñòa nguïc, ngaõ quæ, suùc sinh, a-tu-la, loaøi ngöôøi vaø coõi trôøi. Nhaäp vaøo coõi trôøi laø caûnh giôùi cao nhaát, nhöng vaãn chöa ra khoûi voøng luaân hoài. Chuùng sinh chæ ra khoûi voøng luaân hoài khi nhaäp vaøo moät trong boán coõi Thaùnh: Thanh Vaên, Duyeân Giaùc, Boà Taùt vaø Phaät. Buddha ñöôïc goïi laø Phaät vì Ngaøi ñaõ nhaäp vaøo coõi Thaùnh cao nhaát (31).

Ñieàu ñöông nhieân laø "Ñaïo naøo cuõng daïy laøm laønh laùnh döõ", "laøm thieän laùnh aùc." Ñoái chieáu Coâng giaùo vôùi Phaät giaùo chuùng ta thaáy nhöõng ñieåm gioáng nhau trong phaïm vi soáng ñaïo, thöïc haønh ñaïo hay phaïm vi luaân lí. Chuùng ta coù theå ñan cöû:

Soáng Lôøi Chuùa. Khi trong ñaùm ñoâng nghe Chuùa Gieâsu giaûng daïy, coù tieáng keâu leân: "Phuùc thay cho loøng ñaõ cöu mang Thaày, vaø vuù ñaõ cho Thaày buù", laäp töùc Ngaøi ñaùp laïi: "Ai nghe vaø giöõ lôøi Thieân Chuùa coøn coù phuùc hôn" (Lc 11,27-28). Choã khaùc, khi Chuùa coøn ñang giaûng, coù ngöôøi ñeán thöa: "Meï vaø anh em Thaày ñang ñöùng ôû ngoaøi, hoï tìm Thaày", Ngaøi lieàn ñöa maét nhìn ñaùm daân chuùng vaây quanh vaø baûo: "Ai laø meï Ta, ai laø anh em Ta?... Ai vaâng theo yù Cha Ta ôû treân trôøi thì ngöôøi ñoù laø anh em Ta, laø meï Ta" (Mt 12,50). Nghe lôøi Chuùa vaø thöïc haønh yù Chuùa, chính laø tuaân thuû giôùi raên Chuùa truyeàn. Vaø ñoù laø ñieàu kieän ñeå neân troïn laønh, ñeå ñöôïc söï soáng. Laàn kia coù chaøng thanh nieân ñeán hoûi Chuùa Gieâsu: "Thöa Thaày, toâi phaûi laøm gì ñeå ñöôïc söï soáng ñôøi ñôøi?", Chuùa traû lôøi vaén goïn: "Ñeå ñöôïc soáng ñôøi ñôøi, baïn haõy tuaân giöõ caùc giôùi raên Thieân Chuùa truyeàn daïy" (Mt 19,16-17). Nhieàu laàn Chuùa ñaõ daïy: "Neáu caùc con yeâu meán Thaày, caùc con haõy giöõ giôùi raên cuûa Thaày" (Ga 14,24; x. Mc 16,15; Ga 14, 21 vaø 24);...

Qui Y Tam Baûo laø "trôû veà vôùi ba ñieàu quí: Phaät, Phaùp, Taêng. Xeùt veà söï laø göûi thaân vaøo Ñöùc Phaät, vaøo Ñaïo Phaät, vaøo Taêng chuùng cuûa Phaät; Veà lí laø nöông theo ñöùc Giaùc coù ñuû Phöôùc vaø Hueä, nöông theo söï Chaùnh, khoâng theo taø kieán, nöông theo ñöùc Tònh khoâng nhieãm tröôïc, khoâng chaáp neä (32) vaø giöõ Nguõ giôùi laø naêm ñieàu caám maø caùc Phaät töû "tu taïi gia" khoâng ñöôïc laøm: khoâng gieát haïi, khoâng troäm caép, khoâng taø daâm, khoâng noùi sai söï thaät, khoâng uoáng röôïu (33)

Baùc AÙi. Trong baøi Taùm Moái Phuùc Thaät, Chuùa Gieâsu ñaõ Coâng boá: "Phuùc cho nhöõng keû coù loøng thöông xoùt, vì hoï seõ ñöôïc thöông xoùt. Phuùc cho nhöõng keû yeâu chuoäng hoøa bình, vì hoï seõ ñöôïc goïi laø con Thieân Chuùa" (Mat 5,6 vaø 9). Raát nhieàu laàn Chuùa truyeàn daïy chuùng ta "phaûi tha thöù cho ngöôøi khaùc" (x.Mt 5, 21-26), "phaûi yeâu thöông caû thuø ñòch cuûa chuùng ta" (Mt 5, 43-48) "phaûi vieáng thaêm ngöôøi ñau oám, tuø toäi... vaø Chuùa ñoàng hoùa vieäc baùc aùi chuùng ta laøm cho moät ngöôøi heøn moïn nhaát nhö laø laøm cho chính Chuùa (x.Mt 25,31-46 Mc 12,28-34). Xin haõy ñoïc theâm "baøi ca baùc aùi" cuûa thaùnh Phaoloâ (1Cr 13,1-33) vaø "kinh hoøa bình" cuûa thaùnh Phanxicoâ thaønh Atsi...

Töø, Bi, Hæ, Xaû: Töø laø "loøng laønh", do taám loøng aáy maø laøm lôïi ích, an laïc cho chuùng sanh; Bi laø "loøng xoùt", do taám loøng aáy maø cöùu tai naïn, khoå naõo cho chuùng sanh; Hæ laø "loøng vui", töï mình vui vaø möøng giuøm cho chuùng sanh khi hoï ñöôïc ñieàu thieän; Xaû laø "loøng thí xaû", tha thöù cho ngöôøi, töï mình hi sinh ñeå giuùp cho chuùng sanh ñöôïc an laïc, khoâng keå keû laï ngöôøi quen, keû oaùn ngöôøi thaân. Ñoù laø Töù Voâ Löôïng maø Ñöùc Phaät, nhôø tu trì ñaõ ñaït ñöôïc. Nieát Baøn Kinh (quyeån 15) cheùp: "Ai tu Töø thì coù theå döùt loøng tham duïc, ai tu Bi coù theå döùt loøng saân nhueá, ai tu Hæ coù theå döùt loøng buoàn oaùn, ai tu Xaû coù theå döùt loøng tham duïc vaø saân nhueá" (34)

Caàu Nguyeän. Phuùc aâm keå raèng Chuùa Gieâsu ñaõ caàu nguyeän trong khi Ngaøi chòu pheùp röûa (Lc 3,21), tröôùc khi Ngaøi ñi rao giaûng (Mt 4,1), tröôùc khi Ngaøi tuyeån choïn caùc Toâng ñoà (Mc 6,12), khi bieán hình treân nuùi Tabor (Mc 9,29), trong böõa tieäc li, trong vöôøn caây daàu (Mt 26,4) vaø ngay treân Thaùnh giaù (Lc 13,34). Khoâng chæ laøm göông, nhieàu laàn Chuùa coøn daïy chuùng ta phaûi caàu nguyeän. Thaùnh Luca noùi roõ: Chuùa coù yù duøng duï ngoân "moät baø goùa ñaõ kieân taâm naøi naüng, khieán oâng quan aùn cöùng loøng phaûi neå" coát daïy chuùng ta phaûi caàu nguyeän" (Lc 8,1...). Cuõng theo thaùnh Luca, khi vöøa vaøo vöôøn caây daàu, Chuùa ñaõ caên daën caùc toâng ñoà: "Chuùng con phaûi caàu nguyeän ñeå khoûi sa chöôùc caùm doã" (Lc 22,39) (x. Mt 6,5-13; Lc 11,9-13; Ga 16,23-27)...

Tuïng Nieäm, laø Tuïng Kinh vaø Nieäm Phaät. Heát tuïng kinh roài laïi nieäm Phaät, mieäng thì tuïng Teân Phaät, loøng tin töôûng Ñöùc Phaät. Caát tieáng cao maø tuïng Kinh vaø nieäm Phaät seõ ñöôïc 10 ôn ích: Baøi tröø chöôùng nguû, thieâu ma kinh sôï, taâm chaúng taùn loaïn, chö Phaät hoan hæ... (35)

Saùm hoái, kieâng thòt aên chay. Chuùng ta haõy ñoïc laïi nhöõng baøi môû ñaàu Phuùc aâm cuûa Mattheâu (3,1-12), cuûa Maccoâ (3,1-8), vaø ñoïc theâm: Tv 50, Ds 6,2; Ñnl 9,9; 12,16; Cv 15,20, ñeå thaáy taàm quan troïng cuûa taâm tình thoáng hoái maø Chuùa ñoøi hoûi vaø keâu goïi chuùng ta. Veà chay tònh, xin ñoïc phuùc aâm thaùnh Mattheâu ñeå thaáy Chuùa ñaõ laøm göông nhö theá naøo (Mt 4,2-11) vaø daïy phaûi aên chay laøm sao (6,16-18)). Luaät hieän haønh cuûa Giaùo Hoäi cuõng qui ñònh veà vieäc thoáng hoái vaø chay tònh (Gl 1249-1253)...

Saùm hoái, aên chay tröôøng, caám saùt sanh: Phaät daïy: "Phaøm coøn xuoáng leân ba coõi, laën loäi trong saùu ñöôøng, thì khoâng moät loaøi naøo ñöôïc hoaøn toaøn trong saïch, khoâng moät gioáng naøo döùt heát toäi loãi." Thöôøng caùc chö Taêng vaø thieän nam tín nöõ tuïng kinh saùm hoái (Hoàng Danh Saùm) vaøo toái ngaøy 14 vaø 30 hay 29 moãi thaùng (36). AÊn chay laø cöõ aên nhöõng chaát thòt, caù, cöõ uoáng röôïu, cöõ aên naêm moùn noàng (haønh, toûi, heï, kieäu, ngoø). Coù "chay kì" laø aên chay coù kì haïn nhaát ñònh trong moãi thaùng, moãi naêm (nhò trai, töù trai, luïc trai, thaäp trai, nhaát nguyeät trai), vaø coù "chay tröôøng" laø aên chay luoân trong moãi ngaøy khoâng giaùn ñoaïn cho ñeán heát ñôøi. AÊn chay laø moät phöông phaùp tu haønh cuûa ngöôøi Phaät töû. Hoï hieåu saâu xa lôøi Phaät noùi "Söï soáng soáng baèng söï cheát" (37). Saùt sanh laø gieát maïng soáng cuûa chuùng sanh. Theo Nieát Baøn Kinh, toäi saùt sanh coù ba caáp: Caáp haï khi gieát töø moät con kieán cho ñeán moät maïng suùc sanh, vì baát cöù moät loaøi vaät naøo cuõng coù theå taïo ra chuùt ít thieän caên. Gieát noù laø phaûi chòu toäi baùo. Caáp trung khi gieát moät maïng ngöôøi phaøm cho ñeán moät vò tu haønh ñaéc quaû Anahaøm, luùc ñoù seõ bò ñoïa vaøo ba ñöôøng aùc truïy: ñòa nguïc, ngaõ quæ, suùc sanh. Caáp thöôïng khi gieát cha meï cho ñeán böïc Alahaùn, luùc ñoù seõ bò ñoïa vaøo Atì ñaïi ñòa nguïc, chòu khoå voâ cuøng ñôøi ñôøi. Ngöôøi ta coøn phaân bieät: "saùt taâm" laø coá yù gieát haïi hay vui thích vieäc gieát haïi; "saùt duyeân" laø mình laøm duyeân côù cho vieäc gieát haïi; "saùt phaùp" laø duøng keá hoaïch ñeå gieát haïi (ñaùnh, cheùm, thuoác ñoäc...). Khi thoï giôùi, moät Phaät Töû phaùt nguyeän: "Ñeä töû nguyeän giöõ khoâng saùt haïi caùc loaøi sanh vaät, khoâng töï mình saùt, khoâng baûo ngöôøi ta saùt haïi, hoaëc thaáy ngöôøi khaùc saùt haïi maø laáy laøm vui" (38).

Laøm phuùc, boá thí, daâng cuùng, töø thieän. Chæ caàn ñoïc laïi baøi Phuùc AÂm cuûa thaùnh Mattheâu veà "ngaøy phaùt xeùt chung" (25,31-46), hay truyeän "ngöôøi giaøu coù vaø oâng Lagiaroâ ngheøo ñoùi beänh taät" trong phuùc aâm thaùnh Luca (16,19-31) ñuû thaáy Chuùa daïy ngöôøi Kitoâ höõu phaûi thöïc haønh vieäc laøm phuùc boá thí nhö theá naøo. Cuõng coù theå ñoïc theâm: Ñnl 26,12...; Mt, 19,21; Mc 12,41-44; Lc 11,41; 1Cr 16,2. Vieäc daâng cuùng vaøo nhaø thôø, cho Giaùo Hoäi, cho caùc toå chöùc töø thieän vaãn laø ñieàu ñöôïc nhaéc nhôû vaø keâu goïi... Kinh "Thöông ngöôøi coù 14 moái" giaùo daân quen ñoïc moãi chuû nhaät, toùm goïn nhöõng ñieàu phaûi boá thí, laøm phuùc...

Cuùng, cuùng döôøng: Cung caáp vaät thöïc, ñoà quí hoaëc höông, ñaêng, hoa, quaû hay tieàn baïc vaøo Phaät söï. Coù nhieàu caùch cuùng döôøng: "Cuùng döôøng Phaät" laø daâng höông hoa nhang ñeøn ñoát leân; "Cuùng döôøng Taêng" laø giuùp caùc ngaøi tieän beà tu hoïc vaø caàu nguyeän cho mình; "Cuùng döôøng Tam Baûo" laø khi ñeán chuøa cuùng döôøng chung cho caû Phaät, Phaùp, Taêng; "Cuùng döôøng cöùu teá" laø daâng cuûa caûi, tieàn baïc, taøi naêng ñeå giuùp ngöôøi ngheøo, hay beänh nhaân, laø vieäc xaõ hoäi. Coù ba muïc ñích Cuùng döôøng: ñeå cung kính vaø suøng moä; ñeå haïnh nguyeän; cho ngöôøi quaù coá hay cho baûn thaân mai ngaøy (39). Coøn vieäc Boá Thí cuõng raát quan troïng, vì chính nhôø vieäc boá thí trong nhöõng kieáp tröôùc maø ñöùc Thích Ca mau leân quaû Phaät. Trong Phaät giaùo coù haèng traêm baøi kinh veà söï boá thí quen goïi laø "taäp baù duyeân kinh" (40).

......

Chuùng ta coøn coù theå neâu ra nhieàu ñieåm khaùc nöõa nhö "Ñöùc hieáu thaûo ñoái vôùi cha meï"; "ñöùc thaät thaø trong lôøi noùi vaø caùch soáng" v.v...

Ñeán ñaây chuùng ta phaûi noùi leân raèng: Nhöõng ñieåm treân chæ gaëp nhau hay gioáng nhau veà "SÖÏ KIEÄN" (faits) nhöng raát khaùc nhau veà "YÙ NGHÓA" (sens). Bôûi leõ taát caû nhöõng vieäc laøm "baùc aùi, töø bi", "caàu nguyeän, tuïng nieäm", "Saùm hoái, aên chay" hay "laøm phuùc, cuùng döôøng"... laø bieåu loä cuï theå hay thöïc haønh cuï theå nhöõng ñieàu tin trong ñaïo. Theá maø nhö treân chuùng ta ñaõ thaáy "nieàm tin" lieân quan ñeán Thieân Chuùa, ñeán con ngöôøi vaø vuõ truï thuï taïo ñaõ quaù khaùc nhau giöõa Coâng giaùo vaø Phaät giaùo, thì do ñoù nhöõng vieäc soáng ñaïo cuï theå treân ñaây raát khaùc xa nhau veà "YÙ NGHÓA": Ngöôøi Coâng giaùo soáng baùc aùi, caàu nguyeän... bao giôø cuõng qui veà mình, veà tha nhaân, vaø veà THIEÂN CHUÙA; coøn ngöôøi Phaät giaùo soáng töø bi, tuïng nieäm... chæ qui veà mình hay veà ngöôøi khaùc maø thoâi. Bôûi leõ hoï khoâng tin coù Thieân Chuùa.

Keát luaän, khi ñoái chieáu Coâng giaùo vôùi Phaät giaùo, caâu "Ñaïo naøo cuõng gioáng nhau, cuõng daïy laøm laønh laùnh döõ", khoâng ñuùng veà phaïm vi "NIEÀM TIN", chæ ñuùng moät phaàn nhoû veà phaïm vi "SOÁNG ÑAÏO", nghóa laø giöõa Coâng giaùo vaø Phaät giaùo coù nhöõng vieäc "soáng ñaïo" gioáng nhau veà "SÖÏ KIEÄN", nhöng raát khaùc nhau veà "YÙ NGHÓA." Ñang khi ñoù, yù nghóa quan troïng hôn söï kieän.

Khoù khaên bôûi vì ñoái vôùi ngöôøi Coâng giaùo nhö chuùng ta, heã noùi ñeán toân giaùo laø töï nhieân nghó ñeán "moái lieân heä giöõa moät Ñaáng Toái Cao, saùng taïo moïi loaøi vôùi con ngöôøi vaø caû vaïn vaät thuï taïo", noùi moät caùch vaén goïn, "lieân heä giöõa Thaàn vaø Ngöôøi." Trong cuoán Theùo, ngöôøi ta vieát "La religion (du latin religare, relier) est le lien qui relie l'homme au sacreù" (tr. 607). Vaø nhö treân chuùng ta ñaõ thaáy Phaät giaùo khoâng nhaän coù moät Ñaáng toái cao döïng neân chuùng sanh, vaø chính Ñöùc Phaät cuõng chæ töï nhaän mình laø ngöôøi phaøm ñöôïc giaùc ngoä. Cho neân, ñuùng nhö lôøi baùc só Kimura Taiken: "Phaät giaùo coù thaät laø toân giaùo hay khoâng, ñoù laø vaán ñeà raát khoù giaûi ñaùp! (41)

Ñeà caäp ñeán vaán ñeà "Phaät giaùo coù phaûi laø toân giaùo khoâng?", caùc hoïc giaû AÂu chaâu cuõng nhö AÙ chaâu, keå caû caùc vò Thöôïng Toïa, ñaõ coù nhieàu yù kieán khaùc nhau: OÂng Koryu Otani cho Phaät giaùo laø moät thuyeát khoa hoïc chöù khoâng phaûi toân giaùo (42). OÂng G. van der Leeuw laïi cho "Phaät giaùo laø moät toân giaùo hö voâ, moät toân giaùo cuûa tieâu cöïc" (une religion du neùant, une religion du neùgatif) (43). Giaùo sö Takakusu quaû quyeát "Phaät giaùo laø voâ thaàn, caùi ñoù khoûi phaûi nghi ngôø" (44). Thöôïng Toïa Thích Nhaát haïnh laïi chuû tröông "Phaät giaùo nguyeân thuûy laø nhöõng hình thöùc sinh hoaït vaên hoùa" (45). Gaàn ñaây, giaùo sö Nguyeãn Huy Baûo coù yù kieán: "Phaät giaùo (hay Khoång giaùo) chæ laø nhöõng vuõ truï quan hay nhaân sinh quan, caû hai ñeàu ôû trong phaïm vi trieát lí" (46).

Nhöõng yù kieán khaùc taùo baïo hôn, quaû quyeát Phaät giaùo khoâng laø toân giaùo, cuõng chaúng laø trieát hoïc hay khoa hoïc. Tröôùc tieân laø yù kieán cuûa giaùo sö Tueä Quang Nguyeãn Ñaêng Long trong cuoán Phaät Giaùo. OÂng vieát: "Thöïc ra Phaät giaùo khoâng phaûi laø moät ñaïo, moät toân giaùo. Taát caû nhöõng chuøa chieàn, taêng ni, nhöõng luaät leä veà söï töôûng beân ngoaøi maø ta vaãn thaáy ôû khaép coõi AÙ Ñoâng ôû khaép vuøng Ñoâng Nam AÙ (goàm caû Nam Toân, Baéc Toân), cho ñeán caùc kho taøng kinh ñieån ôû khaép theá giôùi, thaûy ñeàu chæ laø maáy gioït nöôùc ñuïc, so vôùi bieån caû meânh moâng, trong suoát laø Phaät Phaùp.... Phaät Phaùp khoâng phaûi laø moät toân giaùo, moät trieát hoïc. Taát caû nhöõng ñieàu ta bieát veà Phaät Phaùp chæ laø vaøi gioït nöôùc ñuïc, so vôùi beå lôùn meânh moâng trong suoát" (47). Saùch naøy ñaõ ñöôïc Thöôïng toïa Thích Taâm Chaâu, nguyeân Vieän Tröôûng vieän Hoùa Ñaïo ôû Saøi goøn vaø laø ñeä nhaát Phoù Chuû Tòch Hoäi Taêng Giaø Phaät Giaùo theá giôùi chöùng nhaän maáy lôøi: "Moät taùc phaåm nhö vaäy laøm haõnh dieän ñaïo Phaät. Noù seõ giuùp bao trí thöùc Phaät töû hieåu ñaïo Phaät, coù moät yù nieäm roõ raøng vaø saâu saéc veà ñaïo. Noù ñaõ taû ñuùng chaân tinh thaàn Phaät giaùo. Noù laø nguoàn caûm höùng cho ngöôøi thieát tha tìm hieåu Chính Phaùp, cho ngöôøi thöïc haønh tu theo Chaân lí" (48).

Sau ñoù laø Thöôïng Toïa Thích Minh Chaâu, Vieän tröôûng vieän Ñaïi Hoïc Vaïn Haïnh cuõng ñaõ lôùn tieáng tuyeân boá taïi Ñaïi Hoïc Vaên Khoa Saøi goøn, ngaøy 6 thaùng 4 naêm 1967 nhö sau: "Tröôùc heát chuùng toâi xin vaøo ñeà ngay raèng ñaïo Phaät khoâng phaûi laø moät toân giaùo, duø nghóa toân giaùo hieåu theo truyeàn thoáng Taây Phöông hay Ñoâng Phöông. Noùi ñeán toân giaùo laø noùi ñeán tín ngöôõng, giaùo hoäi, giaùo quyeàn, thaàn quyeàn, thaàn khaûi v.v... Ñaïo Phaät goàm ñuû nhöõng ñieàu vöøa keå, nhöng ñieàu quan troïng nhaát maø taát caû chuùng ta caàn phaûi löu taâm: nhöõng ñieàu keå treân khoâng laøm cho ñaïo Phaät trôû thaønh ñaïo Phaät, maø chæ laø nhöõng hình thöùc taát yeáu phaùt xuaát töø söï thoaùi hoùa tinh thaàn cuûa nhöõng ngöôøi töï nhaän laø theo ñaïo Phaät. Ñaïo Phaät khoâng phaûi laø toân giaùo, maø cuõng khoâng phaûi laø trieát lí hay trieát hoïc. Tö töôûng trieát lí cuûa ñaïo Phaät chæ laø haäu quaû taát yeáu cuûa söï sinh thaønh bieän chöùng trong sinh hoaït taâm linh cuûa ngöôøi theo ñaïo Phaät" (49).

Chuû tröông Phaät Giaùo laø toân giaùo, baùc só Kimura Taiken khoâng muoán tìm nguoàn goác toân giaùo ôû caùc Ñaáng Thaàn Linh maø tìm ôû tinh thaàn con ngöôøi, bôûi vì xeùt theo phöông dieän taâm lí, toân giaùo laø nhu caàu ñaùp öùng nhöõng hieän töôïng tinh thaàn cuûa con ngöôøi. Vaø nhu caàu tinh thaàn naøy coát yeáu laø söï keát hôïp giöõa töï do vaø giaûi thoaùt. Nhu caàu töï do vaø giaûi thoaùt coù theå chöùng nghieäm moät ñôøi soáng voâ haïn, vaø taát caû ñeàu töï taâm phaùt ra. Noùi nhö theá coù nghóa laø khoâng Thaàn linh naøo coù theå thoûa maõn nhu caàu toân giaùo cuûa con ngöôøi maø chính con ngöôøi phaûi töï löïc, töï cöôøng thoûa maõn laáy, nhö lôøi Ñöùc Phaät daïy: "Haõy töï mình thaép ñuoác leân, haõy töï mình nöông töïa nôi mình, nöông töïa chính Phaùp, chöù ñöøng nöông töïa vaøo moät nôi naøo khaùc." Xeùt nhö vaäy thì Phaät giaùo laø toân giaùo, moät toân giaùo ñoäc ñaùo saùnh vôùi caùc toân giaùo khaùc (50).

Linh Muïc Thieän Caåm laïi coù thieån yù: "Ngöôøi ta coù theå quan nieäm Phaät giaùo laø moät toân giaùo, neáu ngöôøi ta hieåu chöõ toân giaùo treân bình dieän phaúng, nghóa laø tuy noù khoâng ñoøi hoûi moät töông quan höôùng thöôïng, töùc laø khoâng bieát ñeán moät Thaàn linh naøo, nhöng noù laø con Ñöôøng ñöa tôùi caùi im laëng meânh moâng huyeàn aûo cuûa traïng thaùi Nieát baøn, tôùi caùi tuyeät ñoái laø Chaân khoâng (sunyata). Phaät giaùo laø moät con ñöôøng giaûi thoaùt taâm linh... Tuy Phaät giaùo khoâng ñaët mình treân bình dieän sieâu vieät tính (Plan transcendental), nhöng cuõng khoâng chæ naèm trong bình dieän "taïi theå tính" (plan imminent). Ñaïo Phaät khoâng laáy con ngöôøi laøm cöùu caùnh cho con ngöôøi, nhöng "muoán ñöa con ngöôøi vöôït leân treân con ngöôøi", muoán "chuyeån nhaân baûn thaønh Phaät baûn." Caùi yù vöôn leân aáy phaûi chaêng laø moät trong nhöõng ñaëc tính cuûa moät toân giaùo (51).

OÂng Phaïm Troïng Chaùnh, khi goùp yù vôùi cuï Nguyeãn Huy Baûo nhaân baøi "Daân Toäc Vieät Nam tröôùc vaán ñeà toân giaùo", maëc nhieân cho raèng Phaät giaùo laø toân giaùo khi hieåu theo ngöôøi Phöông Ñoâng: Ñaïo laø CON ÑÖÔØNG, vaø Toân giaùo laø toân kính giaùo duïc chöù khoâng coù moät quan nieäm thaàn quyeàn (52).

Tröø moät thieåu soá, ngöôøi Vieät Nam, Phaät töû hay khoâng seõ ngôõ ngaøng, thaäm chí coi laø xuùc phaïm, khi nghe noùi "Phaät Giaùo khoâng phaûi laø toân giaùo."

Bôûi leõ ngöôøi Vieät Nam coù moät taâm hoàn toân giaùo raát saâu ñaäm. Vaø ñaõ noùi ñeán toân giaùo laø taát nhieân coù Thöôïng Ñeá, coù Thieân Chuùa, coù OÂng Trôøi, coù Taïo Hoùa, coù Ñaáng Toái Cao. Duø tin ñaïo Phaät, duø kính meán Ñöùc Phaät, hoï vaãn noùi laø "TRÔØI PHAÄT." Caùch chung, khi noùi nhö vaäy, hoï tuyeân xöng treân Ñöùc Phaät coøn coù OÂng Trôøi, oâng Trôøi cao hôn Ñöùc Phaät. Ñaïo Phaät laø con ñöôøng daãn hoï ñeán vôùi oâng Trôøi.

Do ñoù chuùng ta khoâng theå ñoàng yù vôùi oâng Phaïm Troïng Chaùnh veà nhaän ñònh: "Ñoái vôùi ngöôøi Vieät Nam, oâng Trôøi khoâng coù nghóa laø Ñaáng Saùng Taïo, khai saùng ra vuõ truï, vaïn vaät vaø con ngöôøi" (53). Traùi laïi, chuùng ta coi laø xaùc ñaùng lôøi vieát sau ñaây cuûa oâng Ñoaøn Quang trong baøi "TRÔØI ngöôøi Vieät Nam qua ca dao." OÂng vieát: "Trôøi ñaõ ghi daáu vaïn naêng cuûa Ngaøi treân khoâng trung cao vuùt vaø trong vöïc thaúm khoân doø, trong coû caây hoa laù, cuõng nhö trong soùng nöôùc ñaïi döông. Ñoàng ruoäng meânh moâng vaø bieån khôi baùt ngaùt traûi roäng tröôùc taàm maét chuùng ta. Daáu chaân cuûa Trôøi laø ôû ñoù. Ngaøi coøn ñöôïc ghi khaéc trong taän thaâm taâm cuûa loøng ngöôøi. Ngöôøi Do Thaùi goïi Ngaøi laø Yahweh, ngöôøi AÁn Ñoä goïi Ngaøi laø Bhram, Ngöôøi Trung Hoa goïi Ngaøi laø Thöôïng Ñeá, coøn ngöôøi Vieät Nam goïi Ngaøi laø Trôøi, laø OÂng Trôøi. Trôøi cuûa ngöôøi Vieät Nam vöôït treân moïi thaàn minh. Duø oâng theo ñaïo Khoång hay ñaïo Laõo, duø baø theo ñaïo Phaät hay Cao Ñaøi, duø anh chò chæ thôø cuùng Toå Tieân... thì oâng baø hay anh chò vaãn nhaän raèng treân Ñöùc Khoång, Ñöùc Laõo, Ñöùc Phaät vaãn coøn coù moät Ñaáng Toái Cao maø ngöôøi mình quen goïi laø OÂng Trôøi. Trôøi quyeàn naêng, Trôøi taùc taïo vaïn vaät, Trôøi can thieäp vaøo cuoäc soáng daân gian, Trôøi ban phuùc, Trôøi giaùng hoïa..." (54). Chuùng ta coù theå ñan cöû moät vaøi trong haøng traêm caâu ca dao xöng tuïng oâng Trôøi: Laïy Trôøi möa xuoáng,

Ñeà caäp ñeán quan nieäm Trôøi trong Khoång giaùo, oâng Toan AÙnh vieát: "Trôøi vaø Ñaát rieâng bieät nhöng vaãn lieân quan vôùi nhau veà phöông dieän ñoäng. Trôøi hoaøn thieän nhaát neân Kinh Thö goïi Trôøi laø Thöôïng Thieân (trôøi cao), laø Hieäu Thieân (trôøi saùng), laø Hoaøng Thieân, laø Thöôïng Ñeá... Vaïn vaät nhaát theå, moïi vaät, khoâng phaân bieät vaät naøo, ñeàu coù moät nguoàn chung. Trôøi vaø ñaát laø cha meï chung, loaøi ngöôøi laø anh em, caùc vaät khaùc laø baàu baïn" (55).

Ñoù laø ñieàu Coâng Ñoàng Vatican II truyeàn daïy chuùng ta trong baûn vaên sau ñaây: "Nhö trong AÁn giaùo, con ngöôøi tìm hieåu maàu nhieäm thaàn thieâng vaø dieãn taû maàu nhieäm ñoù baèng nhöõng thaàn thoaïi phong phuù baát taän cuõng nhö baèng nhöõng noã löïc suy tö trieát lí saâu saéc. Hoï tìm caùch giaûi thoaùt khoûi nhöõng noãi lo aâu cuûa kieáp ngöôøi hoaëc baèng nhöõng loái soáng khaéc khoå, hoaëc baèng tònh nieäm thaâm saâu, hoaëc baèng vieäc chaïy ñeán nöông aån nôi Thöôïng Ñeá vôùi loøng meán yeâu tin caäy. Phaät Giaùo, theo nhieàu toâng phaùi khaùc nhau, laïi nhìn nhaän söï thieáu soùt caên baûn cuûa cuoäc ñôøi thay ñoåi naøy vaø vaïch ra con ñöôøng cho nhöõng ngöôøi thaønh taâm tin caäy, hoaëc ñaït ñeán choã giaûi thoaùt troïn veïn hay giaùc ngoä hoaøn toaøn. Cuõng theá caùc toân giaùo khaùc treân hoaøn caàu ñeàu coá coâng laøm cho taâm hoàn con ngöôøi thoaùt khoûi nhöõng baên khoaên baèng nhieàu phöông theá khaùc nhau, baèng caùch vaïch ñöôøng chæ loái, töùc ñeà xöôùng nhöõng giaùo thuyeát vaø luaät soáng cuõng nhö nhöõng leã nghi phuïng töï.

Giaùo Hoäi Coâng Giaùo khoâng heà phuû nhaän nhöõng gì laø chaân thaät vaø thaùnh thieän nôi caùc toân giaùo ñoù. Vôùi loøng kính troïng chaân thaønh, Giaùo Hoäi xeùt thaáy nhöõng phöông thöùc haønh ñoäng vaø loái soáng, nhöõng huaán giôùi vaø giaùo thuyeát kia, tuy raèng coù nhieàu ñieåm khaùc vôùi chuû tröông maø Giaùo Hoäi duy trì, nhöng cuõng thöôøng ñem laïi aùnh saùng cuûa Chaân Lí. Chaân lí chieáu soi cho heát moïi ngöôøi. Tuy nhieân Giaùo Hoäi rao giaûng vaø coù boån phaän phaûi kieân trì rao giaûng Chuùa Kitoâ, Ñaáng laø "ñöôøng, söï thaät vaø söï soáng" (Ga 14,6); nôi Ngaøi, con ngöôøi tìm thaáy ñôøi soáng toân giaùo sung maõn vaø nhôø Ngaøi, Thieân Chuùa giao hoøa moïi söï vôùi mình.

Vì theá Giaùo Hoäi khuyeán khích con caùi mình nhìn nhaän, duy trì vaø coå ñoäng cho nhöõng thieän ích thieâng lieâng cuõng nhö luaân lí vaø nhöõng giaù trò xaõ hoäi vaên hoùa cuûa caùc tín ñoà thuoäc caùc toân giaùo khaùc, baèng con ñöôøng ñoái thoaïi vaø hôïp taùc caùch thaän troïng vaø baùc aùi vôùi tín ñoà caùc toân giaùo aáy maø vaãn laø chöùng taù cuûa ñöùc tin vaø ñôøi soáng Kitoâ giaùo" (NA 2).

MAI ÑÖÙC VINH

___________________________________________________________

(1) Romano Guardini, "Le Seigneur", Alsatia, 1945,I, trg. 346.

(2) Romano Guardini, "L'Essence du Christianisme", Alsatia 1948, Trg. 20

(3) Romano Guardini, "Le Seigneur", Alsatia, 1945, I, trg. 346.

(4) Walpola Rahula, "What the Bouddha Taught", ñöôïc Thích nöõ Trí Haûi dòch ra tieáng Vieät vôùi töïa ñeà "Tö Töôûng Phaät Hoïc" (Con ñöôøng thoaùt khoå). Phaät hoïc vieän quoác teá xuaát baûn, 1983, trg.1.

(5) Ban Hoaèng Phaùp (BHP), "Phaät Hoïc Phoå Thoâng" I, trg.17 (Baùn ôû Chuøa Khaùnh Anh, 14 Ave. Henri Barbusse, 92220 Bagneux)

(6) Ban Hoaèng Phaùp, saùch daãn (sd) I, trg. 115-129.

(7) Kimura Taiken, "Ñaïi Thöøa Phaät Giaùo" trg. 26 (Chuøa Khaùnh Anh phaùt haønh)

(8) Toan AÙnh, "Tín Ngöôõng Vieät Nam", I, trg. 277-278.

(9) Nguyeãn Vaên Trung, "Bieän Chöùng Giaûi Thoaùt cuûa Phaät Giaùo", Saigon 1960, trg 105-106.

(10) Nguyeãn Vaên Trung, sd, trg. 52-53.

(11) Nguyeãn Ñaêng Thuïc, "Lòch söû Trieát Hoïc AÙ Ñoâng" III: AÁn Ñoä, Saigon 1950, trg. 149

(12) Walpola Rahula, sd, trg. 2.

(13) Takakusu, "The Essentials of Buddhisme Philosophy", Baûn dòch Vieät ngöõ cuûa Tueä Quang vôùi tieâu ñeà "Caùc Toâng Phaùi cuûa Ñaïo Phaät", Vieän Phaät hoïc quoác teá xuaát baûn 1987, trg. 90.

(14) Ban Hoaèng Phaùp, sd I, trg 335-354 "Töù Dieäu Ñeá." Nguyeãn Ñaêng Thuïc, sd, trg.160-178.

(15) Takakusu, sd trg. 98.

(16) Tatakusu, sd trg. 43-44; 100-105.

(17) Kimusa Taiken, sd trg. 195.

(18) Ban Hoaèng Phaùp, sd I, trg 851.

(19) Ban Hoaèng Phaùp, sd I trg. 84.

(20) Ban Hoaèng Phaùp, sd I trg. 54.

(21) Nguyeãn Vaên Trung, sd trg 64; W Rahula, sd trg. 18.

(22) Takakusu, sd trg 367-368.

(23) Ban Hoaèng Phaùp, sd I trg 853-854.

(24) Ban Hoaèng Phaùp, sd, xem trg. 854-866.

(25) Ban Hoaèng Phaùp, sd trg. 866.

(26) W. Rahula, sd trg. 18.

(27) Takakusu, sd trg. 143.

(28) Ban Hoaèng Phaùp, sd trg. 347.

(29) Takakusu, sd trg. 95.

(30) Ban Hoaèng Phaùp, sd xem trg. 259-272.

(31) Ban Hoaèng Phaùp, sd xem trg. 250-258.

(32) Ñoaøn Vaên Coøn, "Phaät Hoïc Töø Ñieån" II trg. 775; I trg. 60-73.

(33) Ñoaøn Vaên Coøn sd II trg. 394-395; I trg. 74-98.

(34) Ñoaøn Vaên Coøn, sd III trg. 1061; I trg. 300-319.

(35) Ñoaøn Vaên Coøn, sd II trg. 331-335; III trg. 1002; xem Ban Hoaèng Phaùp, sd I trg. 133-145.

(36) Ñoaøn Vaên Coøn, sd III trg. 710-711, xem Ban Hoaèng Phaùp, sd I trg. 101-112.

(37) Ñoaøn Vaên Coøn, sd III trg. 1330, xem Ban Hoaèng Phaùp, sd I trg. 150-162.

(38) Ñoaøn Vaên Coøn, sd II trg. 727-728, xem Ban Hoaèng Phaùp, sd I trg. 187.

(39) Ñoaøn Vaên Coøn, sd I trg. 345-346.

(40) Ñoaøn Vaên Coøn, sd I trg. 283-284; xem Thích Thanh Töø, Ñaïo Phaät vaø tuoåi treû, trg 147-149.

(41) Kimusa Taiken, sd trg. 139.

(42) Kimusa Taiken, sd trg. 1377.

(43) G. der Leeuw, "La religion dans son essence et ses manifestations", trg 613, 618, trích daãn trong cuoán "Kitoâ giaùo vôùi caùc toân giaùo khaùc" cuûa Thieän Caåm, trg. 120.

(44) Takakusu, sd trg. 84.

(45) Thích Nhaát Haïnh, "Ñaïo Phaät ngaøy nay", in roneùo, Paris 1964, trg. 13, trích daãn trong cuoán "Kitoâ giaùo vôùi caùc toân giaùo khaùc" cuûa Thieän Caåm, trg. 120.

(46) Nguyeãn Huy Baûo, "Daân Toäc Vieät Nam ñöùng tröôùc vaán ñeà toân giaùo", trong baùo Thoâng Luaän soá 76, 11.94 vaø in laïi trong baùo Boâng Sen AÂu Chaâu soá 22, 4.95, trg. 26.

(47) Tueä Quang, "Phaät Giaùo", Saigon 1964, trg. 164-165, trích daãn trong cuoán Vaán Ñeà Ñau Khoå cuûa Thieân Phong Böûu Döôõng, Saigon 1969, trg. 9.

(48) Tueä Quang, sd trg. 4.

(49) Thích Minh Chaâu, Tö töôûng Ñaïi Hoïc Vaïn Haïnh soá 1, 8.1967, trích trong Thieän Caåm, sd. trg. 119.

(50) Kimusa Taiken, sd xem trg. 135-144.

(51) Thieän Caåm, sd trg. 121.

(52) Phaïm Troïng Chaùnh, "Ñoái thoaïi veà vaán ñeà toân giaùo" ñaêng trong baùo Boâng Sen AÂu Chaâu, soá 22, 4.95 trg. 21.

(53) Phaïm Troïng Chaùnh sd, trg. 21.

(54) Ñoaøn Quang, "Trôøi ngöôøi Vieät Nam qua ca dao", ñaêng trong ñaëc san Sao Bieån, 12.1982 trg. 18.

(55) Toan AÙnh, sd trg. 239-240._