ÑOÁI CHIEÁU CAÙC TÍN NGÖÔÕNG VAØ TOÂN GIAÙO ÔŒ VIEÄT NAM VÔÙI KITO GIAÙO Lm Mai Ñöùc Vinh

NOÄI DUNG CUOÁN "TRUYEÀN THOÁNG TOÂN GIAÙO TAÂM LINH XAÕ HOÄI ÔŒ VIEÄT NAM" cuœa cuï Giuse Nguyeãn Huy La

• I.   ÑOÂI LÔØI VEÀ TAÙC GIAŒ
• II. NOÄI DUNG CUOÁN SAÙCH
• III. PHAÀN NHAÄN ÑÒNH

ÑOÁI CHIEÁU CAÙC TÍN NGÖÔÕNG VAØ TOÂN GIAÙO ÔŒ VIEÄT NAM VÔÙI KITO GIAÙO

•  I. QUAN NIEÄM CHUNG CUŒA GIAÙO HOÄI
•  II. BAŒN TUYEÂN NGOÂN "NOSTRA AETATE" VEÀ NHÖÕNG LIEÂN LAÏC CUŒA GIAÙO HOÄI VÔÙI CAÙC TOÂN GIAÙO
•  III. NHÖÕNG GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA CAÙC TÍN NGÖÔÕNG COÅ THÔØI
•  IV. NHÖÕNG GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA ÑAÏO KHOÅNG
•  V. NHÖÕNG GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA ÑAÏO LAÕO
•  VI. NHÖÕNG GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA ÑAÏO PHAÄT.
•  VII. TA LAØ ÑÖÔØNG, CHAÂN LÍ VAØ SÖÏ SOÁNG.
• MUÏC ÑÍCH ÑI TÔÙI: ÑOÁI THOAÏI LIEÂN TOÂN.

Nghó raèng coøn ít ngöôøi Vieät Nam bieát ñeán cuoán "Truyeàn Thoáng Toân Giaùo Taâm Linh Xaõ Hoäi ôœ Vieät Nam" cuœa cuï Giuse Nguyeãn Huy Lai. Ñaây laø moät taùc phaåm, ngoaøi nhöõng giaù trò nghieân cöùu caùc toân giaùo, coøn coù nhieàu giaù trò veà muïc vuï giaùo lí vaø môœ ñöôøng ñoái thoaïi lieân toân. Ñoù laø nhöõng lí do thuùc ñaåy chuùng toâi maïo muoäi coáng hieán quí ñoäc giaœ, nhaát laø nhöõng ngöôøi lo muïc vuï giaùo lí, baøi baùo naøy vôùi hai tieát muïc chính:

A. Noäi dung cuoán "Truyeàn Thoáng Toân Giaùo Taâm Linh Xaõ Hoäi ôœ Vieät Nam".

B. Ñoái chieáu caùc Tín Ngöôõng vaø Toân Giaùo ôœ Vieät Nam vôùi Kitoâ Giaùo.
 
  A. NOÄI DUNG CUOÁN "TRUYEÀN THOÁNG TOÂN GIAÙO TAÂM LINH XAÕ HOÄI ÔŒ VIEÄT NAM"  

I. ÑOÂI LÔØI VEÀ TAÙC GIAŒ

Cuï Giuse Nguyeãn Huy Lai sinh ngaøy 29. 11. 1908, taïi Haø Noäi, trong moät gia ñình thöôïng löu. Thaân phuï laø cuï Giuse Nguyeãn Huy Töôøng, Tænh Tröôœng tænh Haœi Döông, thaân maãu laø cuï Monica Nguyeãn Thò Ngaâm. Gia ñình coù 11 ngöôøi con, 5 trai, 6 gaùi. Hai ngöôøi con gaùi vaøo tu vieän, moät laø nöõ tu doøng Kín, hieän coøn soáng taïi Gia Naõ Ñaïi, moät laø nöõ tu doøng Ñöùc Baø Truyeàn Giaùo, ñaõ qua Phaùp vaø töø traàn taïi Lyon. Cuï Lai laø ngöôøi con thöù ba. Hieän nay cuï coøn hai ngöôøi em trai soáng taïi Phaùp laø kó ngheä gia Giuse Nguyeãn Huy Traâm vaø baùc só Pheâroâ Nguyeãn Huy Phan. Ñaây laø moät gia ñình ñoâng con, theo nho hoïc vaø taây hoïc, nhaát laø moät gia ñình Coâng Giaùo goác töø theá kæ 18, raát suøng ñaïo, trong doøng hoï coù nhieàu ngöôøi ñaõ cheát vì ñaïo qua caùc cuoäc baùch haïi.

Töø nhoœ caäu Nguyeãn Huy Lai ñöôïc tieáng laø thoâng minh vaø hieáu hoïc. Caäu ñöôïc göœi qua Phaùp luùc 17 tuoåi, thi tuù taøi taïi Nancy, roài leân Paris hoïc ñaïi hoïc Luaät. Sau khi ñaõ ñaäu Tieán só Luaät, caäu coøn tieáp tuïc hoïc vaø toát nghieäp taïi Vieän Phaùp Luaät So Saùnh (Institut de Droit Compareù), taïi Vieän Toäi Phaïm Hoïc (Institut de Criminologie), sau ñoù coøn ñaäu Cöœ Nhaân Vaên Chöông (Licencieù es Lettres). Hoïc thaønh taøi chaøng trai 33 tuoåi naøy hoài höông naêm 1935, vaø baét ñaàu vaøo ngheà luaät sö taïi Haø Noäi.

Chính trong moâi tröôøng ñaïi hoïc, chaøng sinh vieân Nguyeãn Huy Lai ñaõ quen vôùi moät nöõ sinh vieân Phaùp, cuõng thuoäc gia ñình Coâng Giaùo toát, laø coâ Jeanne Cartier. Hai ngöôøi thaønh hoân ngaøy 19. 03. 1937 taïi Haø Noäi.

Ngay khi vöøa hoài höông, 1935, OÂng Nguyeãn Huy Lai ñaõ ñöôïc boå nhieäm laøm luaät sö taïi Khoáng Toá Vieän (Avocat aø la Cour d'Appel) ôœ Haø Noäi. Naêm 1949, oâng laïi ñöôïc boå nhieäm laøm Phoù Chuœ Tòch Quoác Hoäi Lieân Hieäp Phaùp (Vice Preùsident de l'Assembleùe de l'Union Francaise), roài laøm Boä Tröôœng Kinh Teá vaø Taøi Chaùnh döôùi nhieàu chính phuœ baœo hoä. Sau cuøng oâng Nguyeãn Huy Lai ñöôïc ñeà cöœ laøm Phoù Thuœ Töôùng cuœa chính phuœ Nguyeãn Vaên Taâm (1952-1954).

Naêm 1952 gia ñình oâng Nguyeãn Huy Lai boœ Haø Noäi vaøo Saøi Goøn. Heát nhieäm kì laøm Phoù Thuœ Töôùng, oâng giaõ töø chính tröôøng, vaø ñem caœ gia ñình qua Phaùp, thaùng 3 naêm 1954. Taïi Phaùp, oâng laøm vieäc cho ngaân haøng BNP (Banque Nationale de Paris).

Tôùi naêm 1965, Cuï Nguyeãn Huy Lai veà höu vaø daàn daàn laøm quen laïi vôùi gheá ñaïi hoïc, ñaëc bieät laø Ñaïi Hoïc Coâng Giaùo Paris. Nôi ñaây cuï ñaõ ñaäu Tieán Só Thaàn Hoïc vôùi lôøi khen öu haïng vaøo muøa heø 1979. Luùc ñoù cuï ñaõ 71 tuoåi. Luaän aùn cuœa cuï Nguyeãn Huy Lai mang töïa ñeà "Truyeàn Thoáng Toân Giaùo Taâm Linh Xaõ Hoäi taïi Vieät Nam" (La Tradition Religieuse Spirituelle Sociale au Vietnam). Luaän aùn naøy ñöôïc nhaø xuaát baœn Beauchesne phaùt haønh 1981 vaø ñöôïc giaœi thöôœng AÙ Chaâu 1982 cuœa ADELF (Prix de l'Asie 1982 de l'ADELF).

Cuï Giuse Nguyeãn Huy Lai ñöôïc Chuùa goïi veà ngaøy 29. 12. 1992 höôœng thoï 84 tuoåi, ñuùng sau moät naêm taï theá cuœa baø cuï Nguyeãn Huy Lai, nhuõ danh laø Jeanne Cartier. Hai cuï ñöôïc ba ngöôøi con, hai gaùi moät trai, hieän cö nguï taïi Phaùp.

Trong baùo Hieän Dieän, soá 38 thaùng 4. 1982, Anh Nguyeãn ñaõ vieát nhö sau: "Nhaø xuaát baœn Beauchesne ôœ Paris vöøa cho phaùt haønh cuoán saùch nhan ñeà "Truyeàn thoáng toân giaùo, taâm linh vaø xaõ hoäi ôœ Vieät Nam" (La tradition religieuse, spirituelle, sociale au Vietnam), khoå 4, Paris 1981, 526 trang. Taùc giaœ laø luaät sö Giuse Nguyeãn Huy Lai, tieán só Luaät, tieán só Thaàn Hoïc. Ñaây laø keát quaœ cuœa nhieàu naêm söu taàm. Coâng phu tìm kieám vaø suy nghó cuœa taùc giaœ khoâng phaœi laø nhoœ, nhaát laø luaät sö ñaõ thöïc hieän ñöôïc trong caùi "tuoåi nghæ ngôi" döôõng laõo. Hôn nöõa, taùc giaœ laø moät giaùo daân, chöù khoâng phaœi laø moät giaùo só. Coù theå noùi, moät giaùo daân tieán só Thaàn Hoïc, ñoái vôùi chuùng ta, keå laø hieám, neáu khoâng noùi môùi chæ coù moät. Giaùo só Vieät Nam du hoïc taïi nhöõng thuœ ñoâ AÂu - Mó vaø ñaõ ñoaït ñöôïc tieán só Thaàn Hoïc phaœi noùi laø khaù nhieàu, nhöng giaùo daân Vieät Nam thì cuï Nguyeãn Huy Lai laø ngöôøi ñaàu tieân. Cho neân, neáu chuùng ta ñaõ coù Giaùm muïc tieân khôœi Vieät Nam 1933, Hoàng Y tieân khôœi Vieät Nam naêm 1976, thì chuùng ta phaœi ñôïi tôùi naêm 1979 môùi coù moät giaùo daân Vieät Nam ñaäu tieán só Thaàn Hoïc" (tr.21).
 
 
 

II. NOÄI DUNG CUOÁN SAÙCH.

Cuoán "Truyeàn Thoáng Toân Giaùo Taâm Linh Xaõ Hoäi" daày 530 trang, khoå 16x24, sau lôøi môœ ñaàu vaø nhaäp ñeà, chia thaønh baœy chöông. Noäi dung chính yeáu nhö sau:

LÔØI MÔŒ ÑAÀU (tt 15-21):

Khai buùt, taùc giaœ khaúng ñònh raèng: Con ngöôøi, tröôùc tieân laø moät höõu theå toân giaùo (l'homme est avant tout un eâtre religieux); Khoâng moät daân toäc naøo hieän höõu maø khoâng coù toân giaùo.

Toân giaùo thieát yeáu cho con ngöôøi bôœi vì toân giaùo giaœi ñaùp nhöõng caâu hoœi con ngöôøi ñaët ra: Con ngöôøi töø ñaâu coù? Con ngöôøi ñi veà ñaâu? Taïi sao con ngöôøi ñau khoå? Ñaâu laø haïnh phuùc, ñaâu laø phaàn roãi con ngöôøi coù theå ñaït tôùi? Söï Thieän hay söï AÙc coát taïi ôœ ñaâu? oâng Trôøi? Ñaáng Toái Cao? Ñaáng Sieâu Vieät? Chuùa Trôøi Ñaát?...

Toân giaùo coù moät aœnh höôœng raát maïnh ñeán ñôøi soáng caù nhaân, gia ñình, ñoaøn theå, quoác gia vaø xaõ hoäi. Khoâng moät neàn vaên minh hay vaên hoùa naøo thoaùt khoœi aœnh höôœng toân giaùo.

Taïi Vieät Nam, coù nhieàu toân giaùo, vaø toân giaùo giöõ vai troø quyeát ñònh trong lòch söœ, keå caœ khi lòch söœ naèm döôùi cheá ñoä coäng saœn voâ thaàn....

NHAÄP ÑEÀ (tt.23-49) :

Taùc giaœ trình baøy chung veà 4 ñieåm: 1) Nhöõng bieán coá lôùn trong lòch söœ Vieät Nam (tt.23-40). 2) Taâm tình toân giaùo cuœa ngöôøi Vieät Nam. (40-44) 3) Nhöõng yù nieäm veà Linh Hoàn nôi ngöôøi Vieät Nam (tt.44-47). 4) Caùc Toân giaùo ôœ Vieät Nam (47-49).

CHÖÔNG I : CAÙC TÍN NGÖÔÕNG COÅ THÔØI (Les Croyances Antiques).

Taùc giaœ trình baøy tæ mæ 8 vieäc Thôø phuïng (cultes): 1) Thôø Trôøi (tt.53-58). 2) Thôø Gia Ñình (tt 53-56); 3) Thôø Toå Tieân (tt 60-100); 4) Thôø Thaàn Gia Ñình (tt 103-104); 5) Thôø Thaàn Ngheà Nghieäp (tt 105-106); 6) Thôø Thaàn Laøng (tt 106-110); 7) Thôø Thaàn Quoác Gia (tt 111-121); 8) Thôø Thaàn Thieân Nhieân (tt 122-125). Hai vieäc Phuïng Thôø quan troïng nhaát vaø ñöôïc taùc giaœ trình baøy kó löôõng: Thôø Trôøi vaø thôø Toå Tieân.

CHÖÔNG II : KHOÅNG GIAÙO (Le Confucianisme)

Chöông naøy goàm boán muïc chính: 1) Söï baønh tröôùng cuœa Khoång giaùo taïi Vieät Nam (tt 127-131); 2) Ñôøi soáng vaø Söï nghieäp cuœa Ñöùc Khoång (tt 131-160); 3) Söï tieán trieån cuœa Tröôøng phaùi Nhaø Nho (eùcole des Lettreùs) (tt 161-181); 4) Nho giaùo (thôø kính Khoång Töœ) (tt 187-194).

CHÖÔNG III : LAÕO GIAÙO (Le Taoisme)

Chöông naøy goàm saùu muïc chính: 1) Giang Chaâu (Yang-Tchou), Laõo Töœ (Lao-Tseu), Trang Töœ (Tchouang Tseu) vaø Lieät Töœ (Lie Tseu) (tt 196-201); 2) Trieát lí cuœa Laõo Töœ (tt 200-250); 3) Laõo Giaùo (tt.251-267); Vieäc thôø phuïng theo Laõo giaùo (tt 268-285).

CHÖÔNG IV : PHAÄT GIAÙO (Le Bouddhisme)

Chöông naøy ñöôïc taùc giaœ trình baøy döôùi naêm ñieåm chính: 1) Söï du nhaäp Phaät Giaùo vaøo Vieät Nam (tt 287-293); 2) Ñôøi soáng cuœa Ñöùc Phaät (tt. 294-298); 3) Luaät cuœa Phaät Giaùo (Dharma) (tt 298-308); 4) Coäng Ñoàng Phaät Giaùo (tt 298-315); 5) Vieäc thôø phuïng theo Phaät Giaùo (tt 316-345).

CHÖÔNG V : ÑAÏO CAO ÑAØI & ÑAÏO HOØA HAŒO (Le Caodaisme - Le Hoa Hao)

Trong chöông naøy, taùc giaœ chuù troïng ñeán ñaïo Cao Ñaøi nhieàu hôn laø ñaïo Hoøa Haœo. Veà ñaïo Cao Ñaøi, taùc giaœ ñeà caäp ñeán boán ñieåm: 1) Nguoàn goác ñaïo Cao Ñaøi (tt350-351); Giaùo thuyeát ñaïo Cao Ñaøi (tt350-352); 3) Toå chöùc cuœa Ñaïo Cao Ñaøi (tt 356-358); 4) Vieäc thôø phuïng cuœa ñaïo Cao Ñaøi (tt 359-360). Sau khi noùi sô löôïc veà nhöõng ñieåm gioáng nhau vaø khaùc nhau cuœa ñaïo Cao Ñaøi vaø ñaïo Hoøa Haœo, taùc giaœ trình baøy vaén goïn hai ñieåm: 1) Vieäc thaønh laäp ñaïo Hoøa Haœo (tt 362-363); 2) Giaùo thuyeát cuœa ñaïo Hoøa Haœo (tt 363-366).

Chöông VI : KITO GIAÙO HAY LÒCH SÖŒ CUŒA GIAÙO HOÄI VIEÄT NAM (Le Christianisme ou L'Histoire de l'Eglise du Vietnam).

Taùc giaœ trình baøy lòch söœ cuœa Giaùo Hoäi Coâng Giaùo döôùi 7 ñieåm nhö sau: 1) Vieäc truyeàn giaùo cuœa caùc Cha Ñaminh (tt 368-369); 2) Vieäc truyeàn giaùo cuœa caùc Cha Doøng Teân (tt 369-382); 3) Vieäc truyeàn giaùo cuœa caùc Cha Thöøa Sai Baleâ (tt 382-391); 4) Nhöõng cuoäc baùch haïi toân giaùo (tt 391-399), Nhöõng vaán ñeà veà Ngoân töø (termes), Nghi leã vaø Phuïng vuï (tt. 399-441); 5) Nhöõng caâu hoœi veà Phuïng vuï (tt 442-446); 6) Phuïng vuï hieän nay (tt 446-449); 7) Giaùo Hoäi Vieät Nam hoâm nay (tt 449-460).

CHÖÔNG VII : ÑOÁI CHIEÁU CAÙC TÍN NGÖÔÕNG VAØ CAÙC TOÂN GIAÙO ÔŒ VIEÄT NAM VÔÙI KITO GIAÙO (Confrontation des Croyances et Religions au Vietnam avec Christianisme).

Chöông naøy ñöôïc trình baøy qua nhöõng ñieåm chính sau ñaây: 1) Tuyeân Ngoân "Nostra Aetate" veà "Caùc töông quan giöõa Giaùo Hoäi vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo" (461-467); 2) Nhöõng giaù trò tieàn Kitoâ giaùo cuœa caùc Tín Ngöôõng coå thôøi (tt 468-477); 3) Nhöõng giaù trò tieàn Kitoâ giaùo cuœa Khoång Giaùo (tt 477-481); Nhöõng giaù trò tieàn Kitoâ giaùo cuœa Laõo Giaùo (tt 481-487); 4) Nhöõng giaù trò tieàn Kitoâ giaùo cuœa Phaät Giaùo (tt 487-495); 5) "Ta laø Ñöôøng Ñi, laø Söï Thaät vaø laø Söï Soáng" (tt 995-504).

Chöông VII laø noäi dung cuœa baøi baùo naøy. Chuùng toâi chuyeån ngöõ haàu nhö nguyeân veïn. Chuùng toâi chæ maïo muoäi theâm vaøo "caùc tieâu ñeà nhoœ" ñeå quí ñoäc giaœ deã theo doõi tö töôœng trình baøy cuœa cuï Giuse Nguyeãn Huy Lai.

KEÁT LUAÄN (CONCLUSION) (505-506) :

Ñaõ nhieàu taùc giaœ nghieân cöùu veà caùc Tín Ngöôõng vaø caùc Toân Giaùo ôœ Vieät Nam. Ngöôøi thì thích nghieân cöùu veà vieäc Thôø Cuùng OÂng Baø, Thôø cuùng caùc Thaàn Linh, veà Khoång Giaùo, Laõo Giaùo, Phaät Giaùo. Ngöôøi khaùc laïi thích khaœo saùt veà tình hình cuœa Giaùo Hoäi Vieät Nam, vieäc du nhaäp cuœa Kitoâ Giaùo vaøo Queâ höông, phöông phaùp truyeàn giaùo, nhöõng khoù khaên caùc Thöøa Sai gaëp phaœi hay caùc cuoäc baét ñaïo...

Rieâng taùc giaœ laïi löu yù chung ñeán taát caœ caùc Tín Ngöôõng vaø caùc Toân Giaùo ñaõ vaø ñang coù ôœ Vieät Nam, ñoàng thôøi ñaøo saâu veà caùc nguoàn goác toân giaùo, veà nhöõng aœnh höôœng saâu ñaäm cuœa Toân Giaùo treân phong tuïc, taäp quaùn, vaên hoùa, hieán phaùp... cuœa daân toäc. Töø ñoù, taùc giaœ ñaëc bieät chuù yù ñeán vieäc ñoái chieáu Kitoâ Giaùo vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ Giaùo ôœ Vieät Nam vaø ñeán vieäc ñoái thoaïi giöõa Kitoâ giaùo vôùi caùc Toân Giaùo aáy.

Kitoâ Giaùo ñaõ beùn reã vaøo moät ñaát Vieät Nam phì nhieâu. Theo doøng lòch söœ, Kitoâ Giaùo ñaõ gaëp gôõ vaø ñoái chieáu vôùi caùc Tín Ngöôõng khaùc vaø caùc Toân Giaùo saün coù taïi Vieät Nam, nhö ñaïo thôø Trôøi, ñaïo thôø OÂng Baø, Ñaïo Khoång, Ñaïo Laõo, Ñaïo Phaät, laø nhöõng ñaïo ñaõ hình thaønh caùc cô caáu cuœa xaõ hoäi Vieät Nam vaø neàn taœng cuœa neàn vaên minh vaø vaên hoùa vieät nam.

Qua Kitoâ Giaùo, neàn nhaân baœn taây phöông vaø ñoâng phöông gaëp nhau, neàn vaên minh vaø vaên hoùa cuœa hai luïc ñòa treân theá giôùi ñoái chieáu nhau, giao duyeân vôùi nhau.

Trong söï gaëp gôõ vaø ñoái chieáu cuœa caùc Tín Ngöôõng vaø Toân Giaùo taïi Vieät Nam, ngöôøi ta thaáy roõ raøng raèng ñaïo thôø Toå Tieân, Luaän Ngöõ cuœa Khoång Töœ, Ñaïo Ñöùc Kinh cuœa Laõo Töœ, Trang Töœ vaø Lieät Töœ, baøi giaœng cuœa Ñöùc Phaät taïi Beùnares saùng nôœ töï thaåm saâu nhöõng nhaân ñöùc vaø nhöõng giaù trò tieàn Kitoâ giaùo: ñöùc hieáu thaœo, loøng nhaân töø, leõ coâng baèng, ñöùc khieâm toán, ñöùc khoù ngheøo, ñöùc baùc aùi, loøng traéc aån, loøng thöông xoùt, söï tha thöù loãi laàm.

Phaœi chaêng ñoù laø daáu chöùng veà söï Hieäp Nhaát vaø veà Tình yeâu giöõa moïi con ngöôøi vaø giöõa moïi daân toäc maø Giaùo Hoäi Coâng Giaùo tuyeân döông trong Baœn Tuyeân Ngoân veà Lieân Laïc giöõa Giaùo Hoäi vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ Giaùo: "Moïi daân toäc ñeàu coù chung moät nguoàn goác, vì Thieân Chuùa ñaõ cho toaøn theå nhaân loaïi sinh soáng treân khaép maët ñòa caàu. Hoï laïi coù cuøng moät muïc ñích toái haäu laø Thieân Chuùa" (NK 1).

Caùc Tín Ngöôõng coå thôøi, Khoång Giaùo, Laõo Giaùo vaø Phaät Giaùo chæ coù theå thaønh töïu tuyeät haœo trong Ñöùc Kitoâ vaø nhôø Ñöùc Kitoâ, Ñaáng "khoâng ñeán ñeå huœy boœ nhöng ñeå hoaøn thaønh" (Mt 5,17), bôœi vì "Ngaøi laø Ñöôøng Ñi, laø Söï Thaät vaø laø Söï Soáng" (Ga 14,6).

Trong coäng ñoàng nhaân loaïi, loaøi ngöôøi chæ coù moät Thaày, moät Cha coøn moïi ngöôøi laø anh em vôùi nhau. "Anh em cuõng ñöøng goïi ai döôùi ñaát naøy laø cha cuœa anh em, vì anh em chæ coù moät Cha laø Cha ôœ treân trôøi. Anh em cuõng ñöøng ñeå ai goïi mình laø ngöôøi laõnh ñaïo, vì anh em chæ coù moät ngöôøi Laõnh Ñaïo laø Ñöùc Kitoâ" (Mt 23, 9-10).
 
 
 

III. NHAÄN ÑÒNH

Coù leõ oâng Nguyeãn Huy Lai laø ngöôøi thöù hai ñaõ trình baøy töông ñoái kó löôõng toaøn boä caùc Tín Ngöôõng vaø caùc Toân Giaùo ôœ Vieät Nam.

Ngöôøi thöù nhaát laø oâng Toan AÙnh, naêm 1969, ñaõ xuaát baœn taïi Saøi Goøn moät boä hai cuoán veà "Tín Ngöôõng Vieät Nam", cuoán thöôïng vaø cuoán haï, khoå 13x19. Taùc giaœ trình baøy ba phaàn: Phaàn I, Toân Giaùo; phaàn II, Meâ Tín Dò Ñoan; phaàn III, Leã Tieát. Phaàn Toân Giaùo, daøi hôn caœ, goàm troïn cuoán thöôïng, 456 trang vaø cuoán haï goàm 121 treân 393 trang. Nhö vaäy phaàn I, Toân Giaùo goàm 577 trang ñang khi phaàn II vaø III chæ goàm 272 trang cuœa cuoán haï. OÂng Toan AÙnh trình baøy kó caøng veà Thôø Phuïng Toå Tieân vôùi 191 trang. Trong khi ñoù, Laõo Giaùo chæ voœn veïn 25 trang, Nho Giaùo 46 trang vaø Phaät Giaùo 95 trang, Hoøa Haœo vaø Cao Ñaøi Giaùo 87 trang, Coâng Giaùo 71 trang; Tin Laønh 18 trang, Ñaïo Bah'ai 10 trang, Hoài Giaùo 10 trang.

Nhöng sau phaàn trình baøy moãi toân giaùo (Chöông I ñeán heát chöông VI) oâng Nguyeãn Huy Lai laø ngöôøi thöù nhaát laøm coâng vieäc ñoái chieáu Coâng Giaùo vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ Giaùo ôœ Vieät Nam. Duïng yù cuœa taùc giaœ laø neâu baät "nhöõng giaù trò tieàn Kitoâ giaùo cuœa caùc tín ngöôõng coå thôøi, ñaëc bieät cuœa Ñaïo thôø Toå Tieân, cuœa Khoång Giaùo, Laõo Giaùo vaø Phaät Giaùo (Chöông VII).

Höôùng ñi cuœa taùc giaœ laø tinh thaàn tìm hieåu vaø ñoái thoaïi vôùi caùc toân giaùo cuœa Coâng Ñoàng Vatican II, nhaát laø theo Baœn Tuyeân Ngoân veà "Lieân Laïc cuœa Giaùo Hoäi vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo" (Nostra Aetate).

Tuy nhieân, phaàn ñoái chieáu naøy coøn laø böôùc ñaàu vaø chæ naèm ôœ phaïm vi luaân lí thoâi. Taùc giaœ vaãn coøn thaùi ñoä deø daët cuœa Micae Ruggieri (hay Minh Kieân) trong cuoán "Thieân Chuùa thöïc luïc chính vaên" xuaát baœn naêm 1585; cuœa Matheâoâ Ricci (hay Lôïi Maõ Ñaåu) trong taùc phaåm "Thieân Chuùa thöïc nghóa" xuaát baœn naêm 1603.

Anh Nguyeãn (Baùo Hieän Dieän, Paris, soá 38, 04.1982) ñaõ nhaän ñònh: "Ñoïc chöông VII veà nhöõng ñoái chieáu, ngöôøi ta coù caœm töôœng taùc giaœ quaù nhaán maïnh ñeán quan ñieåm luaân lí. Neáu Khoång giaùo thieân veà nhöõng töông quan xaõ hoäi, quoác gia, gia ñình, baœn thaân, thì Phaät giaùo, Laõo giaùo ñi xa hôn vaán ñeà luaân lí. Cho neân phaœi coù nhaø thaàn hoïc, thaàn bí hoïc, ñeå laøm coâng vieäc ñoái chieáu saâu saéc nhö Dom Lou ñaõ laøm khi ñoái chieáu trang ñaàu Phuùc AÂm thaùnh Gioan vôùi chöông ñaàu Ñaïo Ñöùc Kinh, hoaëc Romano Guardini ñeà caäp tôùi Ñöùc Phaät Thích Ca trong cuoán "Le Seigneur". Vaén taét, R. Guardini ñaõ cho Phaät Thích Ca laø moät ngöôøi sieâu phaøm ñaõ laøm moät coâng vieäc voâ cuøng lôùn lao, ñoù laø muoán giaœi thoaùt con ngöôøi ra khoœi voøng sinh töœ, moät coâng vieäc maø Ñöùc Kitoâ ñaõ thöïc hieän nhaân danh laø NGÖÔØI-THIEÂN-CHUÙA, baèng caùch thaéng söï cheát vaø ñaït tôùi söï Phuïc Sinh. Vaãn theo R. Guardini, tröø Ñöùc Kitoâ, trong lòch söœ nhaân loaïi, chæ coù moät Ñöùc Phaät ñaõ muoán thöïc hieän moät hoaøi baõo vó ñaïi nhö vaäy".
 
 
 
 
 
  B. ÑOÁI CHIEÁU CAÙC TÍN NGÖÔÕNG VAØ TOÂN GIAÙO ÔŒ VIEÄT NAM VÔÙI KITO GIAÙO    

I. QUAN NIEÄM CHUNG CUŒA GIAÙO HOÄI

1. HÖØNG ÑOÂNG CUŒA ÑÖÙC TIN

Ai laïi ñaõ chaúng ghi nhaän ñieàu kì dieäu naøy? Khi maø nhöõng ruœi ro, nhöõng tai öông, nhöõng chieán tranh vaø nhöõng thay ñoåi cheá ñoä chính trò noái tieáp nhau xaåy ra suoát doøng lòch söœ, Giaùo Hoäi Vieät Nam luoân thaêng tieán vaø soá ngöôøi Vieät Nam trôœ laïi ñaïo Coâng Giaùo khoâng ngöøng gia taêng, ôœ mieàn Nam cuõng nhö ôœ mieàn Baéc (1). Taïi sao coù ñaø tieán thieâng lieâng naøy khoâng gì caœn ngaên ñöôïc nôi daân toäc Vieät Nam? Phaœi chaêng vì "ñöùc hieáu thaœo" trong Ñaïo Thôø Kính Toå Tieân, saùch Luaän Ngöõ cuœa Ñöùc Khoång Töœ", "Ñaïo ñöùc Kinh" cuœa Laõo Töœ, "Trung Dung " vaø "Töù Thö", "baøi giaœng Beùnares" cuœa Ñöùc Phaät Coà Ñaøm, ñaõ qui tuï thaønh toaøn trong "baøi giaœng treân nuùi" luùc Chuùa Gieâsu ñaõ coâng boá "Taùm Moái Phuùc Thaät":

"Phuùc cho keœ coù loøng khoù khaên, vì Nöôùc Trôøi laø cuœa hoï. Phuùc cho keœ hieàn laønh, vì hoï seõ ñöôïc ñaát laøm cuœa mình. Phuùc cho keœ than khoùc, vì hoï seõ ñöôïc an uœi. Phuùc cho keœ ñoùi khaùt söï coâng chính, vì hoï seõ ñöôïc no ñuœ. Phuùc cho keœ coù loøng thöông xoùt, vì hoï seõ ñöôïc xoùt thöông. Phuùc cho keœ coù loøng thanh saïch, vì hoï seõ ñöôïc xem thaáy Thieân Chuùa. Phuùc cho keœ yeâu chuoäc hoøa bình, vì hoï seõ ñöôïc goïi laø con Thieân Chuùa. Phuùc cho keœ bò baét bôù vì söï coâng chính, vì Nöôùc Trôøi laø cuœa hoï. Phuùc cho anh em khi bò ngöôøi ta noùi xaáu, baét bôù vaø vu khoáng moïi ñieàu aùc vì danh Ta. Anh em haõy vui möøng hôùn hôœ, vì phaàn thöôœng daønh cho anh em ôœ treân trôøi raát lôùn lao. Caùc Tieân Tri vaø caùc tieàn nhaân cuœa anh em cuõng ñaõ bò xöœ teä nhö vaäy". (Mt 5,1-12) (2)

Sau baøi giaœng veà Taùm Moái Phuùc Thaät, Chuùa Gieâsu laïi long troïng tuyeân boá: "Caùc ngöôi ñöøng töôœng Ta ñeán ñeå phaù huûy Luaät Phaùp vaø caùc Tieân Tri, Ta khoâng ñeán ñeå phaù huœy, nhöng ñeå laøm cho troïn. Bôœi vì ta noùi thaät raèng trôøi ñaát seõ qua ñi, nhöng moät daáu phaåy hay moät ñieåm nhoœ cuœa Leà Luaät seõ khoâng qua ñi tröôùc khi moïi söï ñöôïc hoaøn taát" (Mt 5,17-18). Choã khaùc Chuùa Gieâsu laïi phaùn: "Vaäy caùc ngöôi haõy neân troïn laønh nhö Cha caùc ngöôi ôœ treân trôøi laø Ñaáng troïn laønh" (Mt 5,48).

Caùc Tín ngöôõng coå xöa, caùc giaùo thuyeát cuœa Khoång Töœ, cuœa Laõo Töœ, cuœa Trang Töœ (Tchouang Tseu), cuœa Lieät Töœ (Lie Tseu), cuœa Ñöùc Phaät Coà Ñaøm vaø Kitoâ giaùo ñaõ gaëp nhau vaø chieáu saùng laãn nhau treân ñaát Vieät Nam. Cuõng nhö Luaät cuõ cuœa Do Thaùi ñaõ ñöôïc hoaøn taát trong Luaät môùi, thì cuõng vaäy caùc Truyeàn thoáng toân giaùo Vieät Nam, Khoång giaùo, Laõo giaùo vaø Phaät giaùo mang trong giaùo huaán vaø trong tinh thaàn cuœa moãi ñaïo nhöõng giaù trò tieàn Kitoâ giaùo (preùchreùtiennes) khoâng theå choái caõi ñöôïc. Caùc giaùo thuyeát aáy loan baùo "höøng ñoâng cuœa ñöùc tin" vaø seõ ñöôïc trieån nôœ "trong veœ huy hoaøng cuœa ñaïo lí Kitoâ giaùo" (Söù ñieäp phuïc sinh cuœa Ñöùc Phaoloâ VI, 1964).

2. THAÙI ÑOÄ KÍNH TROÏNG VAÃN COÙ CUŒA GIAÙO HOÄI

Giaùo Hoäi cuœa Ñöùc Kitoâ baùm víu vaø theo ñuùng vôùi Lôøi Chuùa. Ñaõ hôn 300 naêm, khi hai vò Ñaïi Dieän Toâng Toøa ñaàu tieân, ñöùc cha Lambert de la Motte (18. 06. 1660) vaø ñöùc cha Pallu (3. 01. 1662) ñaùp taàu ñi Vieãn Ñoâng, thì 1659, Boä Truyeàn Giaùo nhaén nhuœ caùc ngaøi tröôùc khi ñi, 1659, baèng nhöõng lôøi Huaán thò vaïch roõ nhöõng ñöôøng höôùng trong vieäc Truyeàn Giaùo nhö sau:

"Lí do chính yeáu ñoøi Thaùnh Boä phaùi quí ngaøi ñi laøm Giaùm Muïc trong caùc mieàn ñoù laø, baèng moïi phöông theá vaø theo ñuùng phöông phaùp, quí ngaøi phaœi noã löïc giaùo huaán caùc ngöôøi treœ ñeå ñaøo taïo cho hoï coù khaœ naêng chòu chöùc linh muïc, quí ngaøi seõ truyeàn caùc chöùc Thaùnh cho hoï, cöœ hoï ñi vaøo caùc mieàn roäng meânh moâng naøy vôùi söù meänh phuïc vuï Kitoâ giaùo heát taâm tình döôùi söï höôùng daãn cuœa quí ngaøi.

"Duø nhieät taâm truyeàn giaùo, quí ngaøi khoâng ñöôïc vieän lí do naøo khuaát phuïc daân xöù ñoù phaœi thay ñoåi nghi leã, phong tuïc vaø taäp quaùn cuœa hoï, tröø khi nhöõng ñieàu ñoù roõ raøng laø nghòch vôùi toân giaùo vaø vôùi luaân lí. Khoâng gì kì khoâi cho baèng du nhaäp nöôùc Phaùp, Taây Ban Nha, YÙ Ñaïi Lôïi hay moät nöôùc AÂu chaâu naøo khaùc vaøo giöõa daân Trung Hoa! Ñöøng du nhaäp xöù sôœ chuùng ta vaøo xöù cuœa hoï, nhöng phaœi rao truyeàn ñöùc tin, ñöùc tin naøy khoâng khöôùc töø, khoâng laøm toån thöông caùc nghi leã caùc thoùi quen cuœa baát cöù moät daân toäc naøo, tröø khi nhöõng nghi leã vaø nhöõng thoùi tuïc aáy thaät söï toài baïi, ngoaøi ra phaœi baœo toàn vaø che chôœ caùc nghi leã vaø caùc phong tuïc aáy. Coù theå noùi, laø phaœi ghi vaøo trong baœn tính cuœa moïi ngöôøi loøng quí chuoäng, yeâu meán, phaœi cho caœ theá giôùi bieát nhöõng truyeàn thoáng cuœa caùc xöù sôœ hoï.

"Vaäy ñöøng bao giôø ñem so saùnh caùc phong tuïc cuœa caùc daân toäc aáy vôùi caùc phong tuïc cuœa AÂu chaâu: Traùi laïi chính quí ngaøi phaœi mau maén laøm quen vôùi phong tuïc cuœa hoï. Haõy thaùn phuïc vaø khen ngôïi nhöõng caùi gì ñaùng thaùn phuïc vaø khen ngôïi. (3)

Ñoù chính laø thaùi ñoä cuœa Giaùo Hoäi ñoái vôùi caùc Tín ngöôõng vaø caùc Toân giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo maø chuùng ta ñoïc thaáy trong Coâng ñoàng Vatican II. Ngaøy 28. 10. 1965, Ñöùc Phaoloâ VI ñaõ kí baœn Tuyeân Ngoân "Nostra Aetate" veà nhöõng Lieân Laïc cuœa Giaùo Hoäi vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo. Baœn Tuyeân Ngoân naøy mang moät taàm möùc raát quan troïng trong lòch söœ cuœa Giaùo Hoäi. oâng P.A.M. Henry ñaõ vieát veà ñieåm naøy nhö sau: "Baèng taát caœ nhöõng caùi noù giaœ thieát vaø khôi daãn, baây giôø Baœn Tuyeân Ngoân ôœ ngay trong tim cuœa Coâng Ñoàng. Noù laø tieâu bieåu cuœa "Vatican II" (4)

Khi trình baøy sô ñoà cuœa baœn Tuyeân Ngoân, ngaøy 25. 09. 1964 taïi buoåi hoäi Khoaùng Ñaïi Coâng Ñoàng, ñöùc hoàng y Bea, ngöôøi traùch nhieäm veà vaên kieän naøy ñaõ tuyeân boá: "Chaéc chaén ñaây laø sô ñoà maø baùo chí ñaõ noùi ñeán nhieàu nhaát. Cho duø nhöõng ñoäng löïc cuœa vaên kieän vaø nhöõng phaùn ñoaùn maø ngöôøi ta coù theå coù veà giaù trò cuœa noù, baœn vaên chöùng toœ raèng: Roõ raøng treân quan ñieåm naøy, coâng luaän höôùng veà Giaùo Hoäi vaø nhieàu ngöôøi seõ noùi Coâng ñoàng toát hay xaáu, tuøy theo Coâng ñoàng coù pheâ chuaån hay khoâng baœn Tuyeân Ngoân naøy" (5).

Vì theá tröôùc khi ñoái chieáu caùc toân giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo vôùi Kitoâ giaùo, thieát töôœng ñieàu phaœi laøm laø tìm hieåu vaên kieän quan troïng naøy.
 
 
 

II. BAŒN TUYEÂN NGOÂN "NOSTRA AETATE" VEÀ NHÖÕNG LIEÂN LAÏC CUŒA GIAÙO HOÄI VÔÙI CAÙC TOÂN GIAÙO NGOAØI KITOÂ GIAÙO.

1. THAØNH HÌNH CUŒA BAŒN TUYEÂN NGOÂN

Baœn Tuyeân Ngoân laø moät coâng trình côœi môœ baát ngôø cuœa Coâng ñoàng Vatican II. Ngöôøi ta coù theå noùi ñoù laø moät söï toœ hieän cuœa Chuùa Thaùnh Thaàn, Ñaáng thoåi ban thaàn khí khi naøo Ngaøi muoán vaø tôùi ñaâu Ngaøi muoán. Vaäy ngay töø ñaàu, vaán ñeà "Lieân laïc cuœa Giaùo Hoäi vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo" ñaõ khoâng ñöôïc döï lieäu. Ñöùc Giaùo Hoaøng Gioan XXIII, ngöôøi khai môœ Coâng Ñoàng, ñaõ chæ xin ñöùc hoàng y Bea chuaån bò moät "Saéc leänh veà ngöôøi Do Thaùi". Lòch söœ laøm chöùng raèng khi ngaøi laø Ñaïi dieän Toøa Thaùnh taïi Istambul, ngaøi ñaõ laø moät nhaân chöùng veà nhöõng baùch haïi maø ngöôøi Do Thaùi laø naïn nhaân, nhaát laø taïi Bulgarie vaø Turkie, vaø khi trôœ thaønh Giaùo Hoaøng, ngaøi ñaõ tieáp kieán nhaø söœ hoïc Jules Isacac laø ngöôøi xin ngaøi löu taâm ñeán thaùi ñoä cuœa ngöôøi Kitoâ giaùo ñoái vôùi ngöôøi Do Thaùi. Chính vì theá, ngaøi ñaõ quyeát ñònh boœ chöõ "perfidis" (phaœn boäi) voán coù trong lôøi nguyeän ngaøy thöù Saùu Tuaàn Thaùnh khi caàu cho ngöôøi Do Thaùi.

Vieäc soaïn thaœo "Saéc leänh veà ngöôøi Do Thaùi" ñaõ gaëp phaœi nhieàu khoù khaên ñeán noãi ngöôøi ta ñaõ töï hoœi roài noù coù theå thaønh töïu hay khoâng. Nhöõng chöôùng ngaïi veà chính trò cuõng khoâng phaœi laø nhoœ. Ñöôïc söœa chöõa vaø trình baøy taïi khoùa thöù hai cuœa Coâng ñoàng, ngaøy 19. 11. 1963, sô ñoà cuœa Saéc Leänh mang tieâu ñeà "Moái quan heä cuœa ngöôøi Coâng Giaùo vôùi ngöôøi ngoaøi Kitoâ giaùo vaø caùch rieâng vôùi ngöôøi Do Thaùi".

Trong sô ñoà trình baøy laàn thöù ba taïi khoùa hoäi thöù ba ngaøy 18. 11. 1964, tieâu ñeà khoâng noùi gì ñeán ngöôøi Do Thaùi nöõa :"Tuyeân ngoân veà nhöõng lieân laïc cuœa Giaùo Hoäi vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo". Tieâu ñeà naøy ñöôïc chaáp nhaän, nhöng baœn vaên coøn phaœi söœa chöõa vaø trình baøy laïi vaøo khoùa hoäi laàn thöù tö. Baœn Tuyeân Ngoân ñaõ trôœ neân ñoäc laäp vaø tröôùc tieân noùi veà caùc toân giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo. Vaán ñeà Do Thaùi noùi ôœ phaàn thöù tö cuœa baœn Tuyeân Ngoân. Phaàn cuoái cuøng ñöôïc theâm vaøo theo lôøi yeâu caàu cuœa caùc Nghò Phuï Phi chaâu vaø Vieãn Ñoâng ñeå leân aùn moïi phaân bieät chuœng toäc. Toaøn boä baœn vaên ñaõ ñöôïc Coâng Ñoàng boœ phieáu chaáp nhaän ngaøy 15. 10. 1965: trong 2023 phieáu, thì 1763 phieáu thuaän, 250 phieáu choáng vaø 10 phieáu khoâng hôïp leä.

Tröôùc buoåi hoïp Khoaùng Ñaïi cuœa Coâng Ñoàng ngaøy 18. 11. 1964, Ñöùc hoàng Y Bea, ngöôøi coù coâng lôùn trong vieäc soaïn thaœo Baœn Tuyeân Ngoân, ñaõ nhaán maïnh taàm möùc quan troïng cuœa Baœn Tuyeân Ngoân baèng nhöõng lôøi sau ñaây: "Ngöôøi ta coù theå aùp duïng cho Baœn Tuyeân Ngoân naøy hình aœnh cuœa haït caœi trong Phuùc AÂm. Quaœ vaäy, ban ñaàu chæ noùi veà baœn tuyeân ngoân ngaén goïn veà nhöõng thaùi ñoä cuœa ngöôøi Kitoâ höõu ñoái vôùi daân toäc Do Thaùi. Nhöng vôùi thôøi gian, nhaát laø nhôø nhöõng phaùt bieåu cuœa caùc nghò phuï, haït caœi naøy ñaõ trôœ thaønh moät caây lôùn, treân ñoù nhieàu ñoâi chim ñeán laøm toå. Toâi muoán noùi raèng treân caây ñoù, taát caœ caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo töø nay coù choã ñöùng, ít ra döôùi moät hình thöùc naøo ñoù.

"Xin cho pheùp toâi nhaán maïnh taàm möùc quan troïng cuœa Baœn Tuyeân Ngoân veà nhöõng Töông quan vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo. Ñoù laø laàn ñaàu tieân trong lòch söœ cuœa Giaùo Hoäi maø moät Coâng Ñoàng coâng boá moät caùch thaät long troïng cho giaùo daân nhöõng nguyeân taéc nhö vaäy. Quaœ thaät, coøn hôn moät tæ ngöôøi chöa bieát ñeán hay khoâng bieát tôùi Ñöùc Kitoâ vaø coâng trình Cöùu Theá cuœa Ngaøi. Vaäy maø ít ra nhöõng ngöôøi naøy cuõng coù theå ñöôïc cöùu roãi, neáu hoï tuaân giöõ nhöõng ñieàu ñöôïc ghi khaéc trong löông taâm cuœa hoï. Vaø Giaùo Hoäi coù moät boån phaän thaät quan troïng laø phaœi ñoái thoaïi vôùi hoï. Vaø nhö Baœn Tuyeân Ngoân ñaõ ghi, Giaùo Hoäi coù theå thöïc hieän baèng caùch chaáp nhaän nhöõng giaù trò thieâng lieâng vaø luaân lí tieàm taøng trong moãi toân giaùo vaø baèng söï kính troïng chaân thaønh caùc tín ñoà cuœa caùc Toân giaùo aáy".

2. NOÄI DUNG CUŒA BAŒN TUYEÂN NGOÂN

Ñaâu laø noäi dung cuœa baœn Tuyeân Ngoân veà "Nhöõng Lieân heä cuœa Giaùo Hoäi vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo"?

Chuùng ta haõy löu yù raèng taøi lieäu maø Coâng Ñoàng Vatican II muoán vaén goïn vaø roõ raøng, khoâng phaœi laø "Baøi trình baøy veà caùc toân giaùo", cuõng khoâng phaœi "Moät Tieåu luaän veà nhöõng töông quan cuœa Giaùo Hoäi vaø caùc toân giaùo khaùc". Ñöùc Hoàng y Bea noùi roõ: "Muïc ñích cuœa Baœn Tuyeân Ngoân khoâng phaœi laø moät baœn trình baøy toaøn tuùc veà caùc Toân Giaùo, cuõng phaœi laø nhöõng ñieåm dò bieät giöõa caùc toân giaùo vaø vôùi Coâng Giaùo. Ñuùng hôn, nhôø Baœn Tuyeân Ngoân naøy, Coâng Ñoàng muoán chöùng toœ moái lieân heä voán coù giöõa con ngöôøi vaø giöõa caùc toân giaùo haàu tìm ra ôœ ñoù neàn taœng cuœa vieäc ñoái thoaïi vaø vieäc coäng taùc".

Döôùi goùc caïnh vaø trong tinh thaàn naøy, Baœn Tuyeân Ngoân goàm 5 phaàn: phaàn môœ ñaàu, noùi chung veà caùc Toân giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo, Hoài giaùo, Do Thaùi giaùo, tình huynh ñeä phoå caäp vaø söï khaùc bieät chuœng toäc.

Phaàn thöù nhaát ñöôïc môœ ñaàu nhö sau: "Trong thôøi ñaïi chuùng ta, nhaân loaïi ngaøy caøng lieân keát chaët cheõ vôùi nhau hôn, caùc moái lieân laïc giöõa caùc daân toäc cuõng gia taêng, neân Giaùo Hoäi ñaëc bieät chuù taâm ñeán vieäc lieân laïc vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo. Trong nhieäm vuï coå voõ söï hieäp nhaát vaø yeâu thöông giöõa con ngöôøi vaø nhaát laø giöõa caùc daân toäc, tröôùc tieân ôœ ñaây Giaùo Hoäi ñeà caäp ñeán nhöõng ñieåm chung cho heát moïi ngöôøi, vaø daãn ñeán cuoäc soáng coäng ñoaøn. (6)

Thaät vaäy, moïi daân toäc ñeàu thuoäc veà moät coäng ñoaøn, cuøng chung moät nguoàn goác bôœi vì Thieân Chuùa cho moïi chuœng toäc cö nguï treân maët ñaát (x. Cv 17,26). Vaø moïi ngöôøi chæ coù cuøng moät muïc ñích laø Thieân Chuùa, maø söï quan phoøng, nhöõng daáu chöùng veà loøng nhaân haäu vaø nhöõng döï aùn veà ôn cöùu ñoä cuœa Ngaøi laø daønh cho heát moïi ngöôøi (x. Kn 8,1; Cv 14,17; Rm 2,6-7; Tm 2,4) cho ñeán khi nhöõng ngöôøi ñöôïc tuyeån choïn ñoaøn tuï laïi trong Thaønh Thaùnh saùng choùi vinh quang cuœa Thieân Chuùa vaø moïi daân toäc seõ böôùc ñi trong aùnh saùng (x. Kh 21,23).

"Loaøi ngöôøi chôø ñôïi caùc toân giaùo giaœi ñaùp veà nhöõng bí nhieäm tieàm aån trong thaân phaän con ngöôøi, nhöõng bí nhieäm xöa nay vaãn laøm taâm hoàn hoï phaœi xao xuyeán saâu xa: Con ngöôøi laø gì? Ñôøi ngöôøi coù muïc ñích vaø yù nghóa naøo?..."

Lôøi môœ ñaàu naøy ñaõ laøm noåi baät hieän töôïng ngaøy nay veà söï thoáng nhaát hoùa cuœa theá giôùi vaø söï phaùt trieån caùc moái lieân heä cuœa tình lieân ñôùi nhaèm noái keát caùc daân toäc treân maët ñaát. Ñoái dieän vôùi khuynh höôùng cuœa theá giôùi taân tieán naøy, hôn khi naøo heát, Giaùo Hoäi hoaøn taát söù meänh coå ñoäng söï hieäp nhaát nhaân loaïi vaø nuoâi döôõng caùc moái lieân laïc vôùi caùc toân giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo. Giaùo Hoäi cuõng tìm kieám maãu soá chung giöõa loaøi ngöôøi vaø nhöõng yeáu toá noái keát hoï laïi vôùi nhau trong cuøng moät thaân phaän. Vaäy neáu moïi ngöôøi ñeàu sinh ra do cuøng moät nguoàn goác laøm neân moät coäng ñoaøn duy nhaát, thì ñoù chính laø caùi Thieân Chuùa ñaõ döïng neân hoï vaø daãn hoï ñi veà Nöôùc Trôøi, ôœ ñoù moïi ngöôøi ñoaøn tuï, hoï seõ soáng hôïp nhaát vôùi Ngaøi maõi maõi.

Töø laâu con ngöôøi vaãn khaéc khoaœi veà nhöõng vaán ñeà cuœa ñôøi soáng, chôø ñôïi ôœ caùc Toân giaùo caâu giaœi ñaùp cho nhöõng vaán ñeà maø hoï ñaët ra veà muïc ñích vaø yù nghóa cuœa ñôøi soáng, veà söï thieän vaø söï aùc, veà nguoàn goác cuœa ñau khoå vaø con ñöôøng daãn tôùi haïnh phuùc, veà söï cheát vaø phaàn thöôœng daønh cho nhöõng hoaït ñoäng cuœa con ngöôøi vaø sau cuøng veà chính maàu nhieäm cuœa söï hieän höõu. Baœn Tuyeân Ngoân laøm noåi baät ñòa vò öu tieân cuœa caùc Toân giaùo vaø caùc Tín ngöôõng treân theá giôùi. Theo Baœn Tuyeân Ngoân, ñoù chính laø nhöõng caâu giaœi ñaùp ñeán töø vieäc caét nghóa thaân phaän cuœa Con Ngöôøi.

Trong phaàn thöù hai, baœn Tuyeân Ngoân xaùc nhaän raèng caùc Toân Giaùo voán ñöa ra moät baœn phaùc hoïa caùc caâu giaœi ñaùp. Baœn Tuyeân Ngoân nhìn nhaän "vôùi moät söï kính troïng chaân thaønh caùc giaù trò tinh thaàn, luaân lí, vaø xaõ hoäi vaên hoùa cuœa caùc toân giaùo":

"Töø xöa ñeán nay, ngöôøi ta nhaän thaáy nôi nhieàu daân toäc khaùc nhau moät caœm thöùc veà quyeàn löïc taøng aån trong voøng chuyeån bieán cuœa söï vaät vaø trong nhöõng bieán coá cuœa ñôøi ngöôøi, ñoâi khi coøn thaáy caœ söï nhìn nhaän moät vò Thaàn Linh Toái Cao hay moät Ngöôøi Cha. Caœm thöùc vaø söï nhìn nhaän ñoù laøm cho cuoäc soáng hoï thaám nhuaàn yù nghóa toân giaùo. Phaàn caùc Toân giaùo coù lieân quan maät thieát vôùi tieán boä vaên hoùa thì coá gaéng giaœi ñaùp nhöõng vaán ñeà treân baèng nhöõng yù nieäm cao saâu vaø baèng thöù ngoân ngöõ ngaøy caøng tinh teá. Nhö trong AÁn giaùo, con ngöôøi tìm hieåu maàu nhieäm thaàn thieâng vaø dieãn taœ maàu nhieäm ñoù baèng nhöõng thaàn thoaïi phong phuù baát taän cuõng nhö baèng nhöõng noã löïc suy tö trieát lí saâu saéc. Hoï tìm caùch giaœi thoaùt khoœi nhöõng noãi lo aâu cuœa kieáp ngöôøi hoaëc baèng nhöõng loái soáng khaéc khoå, hoaëc baèng tònh nieäm thaâm saâu, hoaëc baèng vieäc chaïy ñeán nöông aån nôi Thöôïng Ñeá vôùi loøng meán yeâu tin caäy. Phaät giaùo, theo nhieàu toâng phaùi khaùc nhau, laïi nhìn nhaän söï thieáu soùt caên baœn cuœa cuoäc ñôøi thay ñoåi naøy vaø vaïch ra con ñöôøng cho nhöõng ngöôøi thaønh taâm tin caäy, hoaëc ñaït ñeán choã giaœi thoaùt troïn veïn hay giaùc ngoä hoaøn toaøn, baèng nhöõng coá gaéng cuœa rieâng mình hoaëc baèng söï trôï löïc cuœa ôn treân. Cuõng theá, caùc toân giaùo khaùc treân hoaøn caàu ñeàu coá coâng laøm cho taâm hoàn con ngöôøi thoaùt khoœi nhöõng baên khoaên baèng nhieàu phöông theá khaùc nhau, baèng caùch vaïch ñöôøng chæ loái, töùc ñeà xöôùng nhöõng giaùo thuyeát vaø luaät soáng cuõng nhö nhöõng leã nghi phuïng töï.

"Giaùo Hoäi Coâng Giaùo khoâng heà phuœ nhaän nhöõng gì laø chaân thaät vaø thaùnh thieän nôi caùc toân giaùo ñoù. Vôùi loøng kính troïng chaân thaønh, Giaùo Hoäi xeùt thaáy nhöõng phöông thöùc haønh ñoäng vaø loái soáng, nhöõng huaán giôùi vaø giaùo thuyeát kia, tuy raèng coù nhieàu ñieåm khaùc nhau vôùi chuœ tröông maø Giaùo Hoäi duy trì, nhöng cuõng thöôøng ñem laïi aùnh saùng cuœa Chaân Lí. Chaân Lí chieáu soi cho heát moïi ngöôøi. Tuy nhieân Giaùo Hoäi rao giaœng vaø coù boån phaän phaœi kieân trì rao giaœng Chuùa Kitoâ, Ñaáng laø "Ñöôøng, laø Söï Soáng vaø Söï Thaät" (Ga 14,6), nôi Ngöôøi, con ngöôøi tìm thaáy ñôøi soáng toân giaùo sung maõn vaø nhôø Ngöôøi, Thieân Chuùa giao hoøa moïi söï vôùi mình" (x. Co.5,18-19)

Phaàn thöù hai cuœa Baœn Tuyeân Ngoân naøy ñeà caäp chung ñeán taát caœ caùc Toân Giaùo treân hoaøn caàu, trong ñoù AÁn Giaùo vaø Phaät Giaùo ñöôïc noùi ñeán nhieàu hôn. Trôœ laïi caùc thôøi xa xöa, ngöôøi ta khaùm phaù ra nôi caùc daân toäc "moät caœm tính naøo ñoù ñoái vôùi söùc maïnh tieàm aån hieän hình nôi nhöõng dieãn tieán cuœa vaïn vaät vaø qua caùc bieán coá cuœa ñôøi soáng nhaân loaïi, ñoâi khi cuõng laø söï nhìn nhaän veà Thaàn Tính Sieâu Vieät, hay coøn nhìn nhaän moät ngöôøi Cha".

Qua nhöõng lôøi leõ ñoù, Baœn Tuyeân Ngoân hình nhö muoán aùm chæ ñeán caùc Tín Ngöôõng Coå Thôøi taïi Vieãn Ñoâng, nhö ñaïo thôø Trôøi, ñaïo thôø OÂng Baø, ñaïo thôø caùc Thaàn Linh hay ñaïo thôø Vaät Linh cuœa Phi Chaâu. Trong loaïi caùc "Toân giaùo dính lieàn vôùi ñaø tieán cuœa vaên hoùa", Baœn Tuyeân Ngoân khoâng noùi ñeán Khoång Giaùo hay Laõo Giaùo. Coù leõ Baœn Tuyeân Ngoân chæ coi ñoù nhö moät Hoïc Thuyeát Luaân Lí, moät Trieát Lí hay moät Minh Trieát Ñoâng Phöông (Sagesse Orientale). Chuùng ta thaáy coù nhieàu taùc giaœ ñaõ tranh luaän vaán ñeà tìm hieåu xem Khoång Giaùo laø moät Luaân Lí hay moät Toân Giaùo, vaø xem Khoång Giaùo coù theå ñöôïc xeáp vaøo trong "Tam Giaùo coå truyeàn": Khoång Giaùo, Laõo Giaùo vaø Phaät Giaùo. Chuùng ta ñaõ ñeå yù phaân bieät trong caùc chöông tröôùc giöõa Trieát Lí Khoång Giaùo vaø Toân Giaùo Khoång Giaùo, Trieát Lí Laõo Giaùo vaø Toân Giaùo Laõo Giaùo.

Ñeå khoâng boœ soùt moät toân giaùo naøo, Baœn Tuyeân Ngoân ñaõ ñan cöœ "caùc Toân giaùo khaùc ñöôïc tìm thaáy trong theá giôùi" vaø "coá gaéng baèng nhieàu caùch khaùc nhau giaœi toœa noãi khaéc khoaœi cuœa loøng ngöôøi baèng caùch ñeà nghò nhöõng con ñöôøng, nghóa laø nhöõng hoïc thuyeát, nhöõng qui luaät soáng vaø nhöõng nghi leã thaùnh". Chuùng ta nghó ñaëc bieät ñeán ñaïo Cao Ñaøi vaø ñaïo Hoøa Haœo ôœ Vieät Nam.

Baœn Tuyeân Ngoân tuyeân boá troïng theå raèng: "Giaùo Hoäi Coâng Giaùo khoâng heà töø choái caùi gì chaân thaät vaø thaùnh thieän trong caùc Toân Giaùo". Hieán cheá veà Tín Lí veà Giaùo Hoäi "Lumen Gentium", ban haønh ngaøy 21. XI. 1964, daïy chuùng ta raèng: Nhöõng ngöôøi ngoaøi Kitoâ giaùo töùc laø "nhöõng ngöôøi chöa laõnh nhaän Phuùc AÂm thì baèng nhieàu hình thöùc khaùc nhau, chính hoï cuõng "ñöôïc höôùng daãn veà daân Thieân Chuùa". Bôœi ñoù "Giaùo Hoäi xem taát caœ nhöõng gì laø thieän haœo nôi hoï ñeàu nhö ñeå chuaån bò cho hoï laõnh nhaän Phuùc AÂm vaø nhö moät aân hueä maø Ñaáng soi saùng moïi ngöôøi ban cho, haàu cuoái cuøng hoï ñöôïc soáng". (GH 16)

Vì hieän thaân "vöøa nhö daáu chæ, vöøa nhö phöông theá cuœa söï hieäp nhaát thaân maät vôùi Thieân Chuùa vaø söï hieäp nhaát cuœa caœ loaøi ngöôøi", Giaùo Hoäi Chuùa Kitoâ chæ ñuoåi theo moät chuœ ñích: "Nhöõng gì thieän haœo trong taâm hoàn vaø tö töôœng cuœa loaøi ngöôøi, hoaëc trong nghi leã vaø vaên hoùa rieâng cuœa caùc daân toäc, hoaït ñoäng cuœa Giaùo Hoäi khoâng nhaèm tieâu dieät chuùng, nhöng laønh maïnh hoùa, naâng cao vaø hoaøn thaønh chuùng, haàu laøm vinh danh Thieân Chuùa, ñaùnh baïi ma quæ vaø möu caàu haïnh phuùc cho con ngöôøi" (GH 17).

Ngoaøi ra, Saéc Leänh Truyeàn Giaùo "Ad Gentes" ban haønh ngaøy 7. 12. 1965 tuyeân boá: "Thieân Chuùa khoâng ôœ xa moãi ngöôøi chuùng ta (x.Cv 17,27). Nhöõng saùng kieán toân giaùo laø nhöõng keá hoaïch con ngöôøi tìm kieám Thieân Chuùa, caàn ñöôïc soi daãn vaø tu boå, tuy ñoâi khi, nhôø yù ñònh nhaân laønh cuœa Chuùa Quan Phoøng, coù theå ñöôïc coi nhö nhöõng con ñöôøng daãn veà Thieân Chuùa chaân thaät hoaëc chuaån bò Phuùc AÂm" (TG 3).

Saéc leänh coøn noùi: "Taát caœ nhöõng gì toát ñeïp khaùm phaù thaáy laø ñaõ ñöôïc gieo vaõi trong taâm trí con ngöôøi, hay trong nhöõng leã cheá vaên minh rieâng cuœa caùc daân toäc, seõ khoâng bò huœy dieät nhöng coøn ñöôïc thanh taåy, thaêng tieán vaø hoaøn taát ñeå Thieân Chuùa ñöôïc toân vinh" (TG 9). Nhö vaäy laø laøm troïn lôøi Phuùc AÂm: "Caùc con haõy neân troïn laønh nhö Cha caùc con ôœ treân Trôøi laø Ñaáng troïn laønh" (Mt 5,29).

Traùch nhieäm chính yeáu cuœa Giaùo Hoäi laø "hieän dieän trong caùc nhoùm ngöôøi ñoù, nhôø con caùi mình laø nhöõng ngöôøi cuøng soáng chung vôùi hoï hay laø ñöôïc sai ñeán vôùi hoï". Vaø ñeå caùc Kitoâ höõu, "coù theå laøm chöùng veà Chuùa Kitoâ moät caùch höõu hieäu, chính caùc Kitoâ höõu phaœi laáy loøng kính troïng vaø tình baùc aùi... phaœi tham gia ñôøi soáng vaên hoùa, xaõ hoäi qua nhöõng giao tieáp vaø hoaït ñoäng khaùc nhau trong ñôøi soáng nhaân loaïi... phaœi laøm quen vôùi nhöõng truyeàn thoáng daân toäc vaø toân giaùo cuœa nhöõng ngöôøi aáy, vaø phaœi kính caån khaùm phaù ra nhöõng haït gioáng lôøi Chuùa taøng aån trong hoï..." (TG 11).

Vieäc gaëp gôõ vaø ñoái chieáu Kitoâ giaùo vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo, vieäc ñoái thoaïi cuœa caùc Kitoâ höõu vôùi nhöõng ngöôøi ngoaøi Kitoâ giaùo ñoù laø chuœ ñeà vaø laø yù nghóa cuœa Baœn Tuyeân Ngoân. Bôœi vì "chính Chuùa Kitoâ ñaõ doø xeùt taâm hoàn con ngöôøi vaø ñoái thoaïi vôùi hoï ñuùng theo kieåu loaøi ngöôøi ñeå daãn hoï ñeán aùnh saùng thaàn linh. Caùc moân ñeä cuœa Ngaøi, moät khi thaám nhuaàn tinh thaàn Chuùa Kitoâ, cuõng phaœi hieåu bieát ngöôøi hoï chung soáng vaø phaœi ñaøm thoaïi vôùi hoï, ñeå nhôø chính vieäc ñoái thoaïi chaân thaønh vaø nhaãn naïi ñoù, caùc moân ñeä hoïc bieát nhöõng aân hueä phong phuù ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa roäng ban cho caùc daân toäc" (TG 11). Trong moïi tröôøng hôïp, hoï "luoân phaœi loan baùo Ñöùc Kitoâ laø Ñöôøng Ñi, Söï Thaät vaø Söï Soáng" (Ga 14,6).

Phaàn thöù ba cuœa Baœn Tuyeân Ngoân noùi leân nhöõng lieân heä cuœa Giaùo Hoäi vôùi Hoài Giaùo:

"Giaùo Hoäi cuõng toân troïng tín ñoà Hoài Giaùo vì hoï cuõng toân thôø moät Thieân Chuùa duy nhaát, haèng soáng vaø haèng höõu, töø bi vaø toaøn naêng, Ñaáng Taïo Thaønh trôøi ñaát, ñaõ töøng ñoái thoaïi vôùi con ngöôøi. Hoï chuyeân taâm vaâng phuïc caœ nhöõng phaùn quyeát bí nhieäm cuœa Thieân Chuùa vôùi taát caœ taâm hoàn, nhö Abraham ñaõ tuaân phuïc, ngöôøi maø ñöùc tin Hoài giaùo saün saøng noi theo. Hoï khoâng nhìn nhaän Chuùa Gieâsu laø Thieân Chuùa nhöng laïi toân kính nhö vò Ngoân Söù vaø kính troïng Meï Ñoàng Trinh cuœa Ngöôøi laø Ñöùc Maria vaø ñoâi khi cuõng soát saéng caàu khaån Meï. Hôn nöõa, hoï cuõng troâng ñôïi ngaøy phaùn xeùt, ngaøy Thieân Chuùa thöôœng phaït moïi ngöôøi khi soáng laïi. Chính vì theá, hoï toân troïng ñôøi soáng luaân lí vaø toân thôø Thieân Chuùa, nhaát laø baèng caàu nguyeän, boá thí vaø aên chay" (NK 3).

"Maëc daàu trong quaù khöù, giöõa Kitoâ höõu vaø tín ñoà Hoài giaùo coù nhöõng moái baát hoøa vaø hieàm thuø nhau khoâng ít, Thaùnh Coâng Ñoàng keâu goïi moïi ngöôøi neân queân ñi nhöõng chuyeän ñaõ qua ñeå coá gaéng thaønh thaät tìm hieåu nhau, cuøng nhau baœo veä vaø coå voõ coâng bình xaõ hoäi, thuaàn phong mó tuïc cuõng nhö hoøa bình töï do cho heát moïi ngöôøi" (NK 3).

Ñieàu ñaùng chuù yù trong phaàn ba naøy laø nhöõng chaân lí chung cho Kitoâ Giaùo vaø Hoài Giaùo nhö ñaõ ñöôïc trình baøy. Theo saùch Coran (Qur'aân), Hoài Giaùo, toân giaùo ñoäc thaàn, thôø phöôïng Thieân Chuùa duy nhaát (Allah ahad), khoâng theå thaáu hieåu (Samad), Ñaáng Taïo Thaønh (Khaliq), Baïn vaø Ñaáng Baœo Trôï (Al-wali), Ñaáng Nhaân haäu vaø Traéc aån (Al-ra'uf), Ñaáng Thöông Xoùt (Al Rahman), vaø ngöôøi hoài giaùo chuyeân tìm ñeå tuaân phuïc heát taâm hoàn vaø heát nghò löïc. Thieân Chuùa ñaõ noùi vôùi caùc Tieân Tri maø danh caùc ngaøi ñöôïc keå ra trong Saùch Thaùnh duy nhaát : Adam, Noe, Abraham, Maisen, Gieâsu vaø Mahomeùt. Hoài Giaùo tin töôœng vaøo söï soáng laïi cuœa keœ cheát, vaøo ngaøy phaùn xeùt sau cuøng, vaøo söï aân thöôœng nhöõng haønh ñoäng cuœa loaøi ngöôøi. Tuy nhieân hoï khoâng nhìn nhaän thaàn tính cuœa Ñöùc Kitoâ, maàu nhieäm Chuùa Ba Ngoâi. Hoï toân kính Chuùa Gieâsu nhö vò tieân tri vaø Ñöùc Maria, Meï Thaùnh Ngöôøi.

Coù nhieàu ñieåm töông gaàn cuœa Hoài Giaùo trong caùch soáng ñaïo. Ñoù laø: caàu nguyeän phuïng töï (Salat), boá thí theo luaät (Zakat) vaø giöõ chay Ramadan (Sawn) laø nhöõng vieäc bao goàm trong naêm "coät truï cuœa Hoài Giaùo". Nhöõng vieäc haønh ñaïo khaùc laø: Tuyeân chöùng veà Thieân Chuùa Duy Nhaát vaø veà Mahomet laø Tieân Tri cuœa Chuùa, vaø ñi haønh höông La Mecque (Haij) (6)

Phaàn thöù tö cuœa Baœn Tuyeân Ngoân daønh rieâng cho Do Thaùi Giaùo. Phaàn naøy daøi nhaát trong cuœa Baœn Tuyeân Ngoân. Noù goàm toùm moïi lieân heä giöõa Cöïu Öôùc vaø Taân Öôùc vaø noái keát daân Do Thaùi vôùi Giaùo Hoäi, daân toäc môùi cuœa Thieân Chuùa.

"Tìm hieåu maàu nhieäm Giaùo Hoäi, Thaùnh Coâng Ñoàng nhaéc laïi moái giaây lieân keát linh thieâng giöõa daân cuœa Taân Öôùc vaø doøng toäc Abraham".

"Thaät vaäy, Giaùo Hoäi Chuùa Kitoâ nhaän thöùc raèng, khôœi ñieåm cuœa ñöùc tin Giaùo Hoäi vaø vieäc Chuùa tuyeån choïn Giaùo Hoäi ñaõ ñöôïc tìm thaáy nôi caùc Toå Phuï, Maisen vaø caùc Ngoân Söù theo nhö maàu nhieäm cöùu ñoä cuœa Thieân Chuùa. Giaùo Hoäi tuyeân xöng raèng moïi kitoâ höõu ñeàu laø con caùi Abraham theo ñöùc tin (x.Ga 3,7), haøm chöùa trong ôn nghóa cuœa vò Toå Phuï naøy; cuõng nhö söï cöùu ñoä cuœa Giaùo Hoäi ñaõ ñöôïc aùm chæ caùch huyeàn nhieäm trong cuoäc xuaát haønh cuœa daân öu tuyeån ra khoœi ñaát noâ leä. Vì theá, Giaùo Hoäi khoâng theå queân ñöôïc raèng, nhôø daân ñoù, daân ñaõ ñöôïc Chuùa ñoaùi thöông kí giao öôùc xöa do loøng xoùt thöông khoân taœ cuœa Ngaøi, neân Giaùo Hoäi môùi nhaän ñöôïc maïc khaœi Cöïu Öôùc vaø ñöôïc nuoâi döôõng baèng reã caây OÂliu toát töôi, maø nhöõng caønh OÂliu daïi laø caùc Chö Daân ñöôïc thaùp nhaäp vaøo (x. Rm 9,17-24). Vì Giaùo Hoäi tin raèng Chuùa Kitoâ, Hoøa Bình cuœa chuùng ta, ñaõ giao hoøa daân Do Thaùi vaø Chö Daân baèng Thaäp Giaù vaø laøm caœ hai neân moät nôi ngöôøi" (x. Ep 2,14-16).

"Giaùo Hoäi cuõng luoân nhìn thaáy tröôùc maét lôøi cuœa Thaùnh Phaoloâ Toâng Ñoà vieát veà anh em ñoàng chuœng cuœa Ngaøi "laø nhöõng ngöôøi ñöôïc thöøa nhaän laøm nghóa töœ, ñöôïc vinh quang coù giao öôùc, luaät phaùp, leã nghi, lôøi höùa, coù caùc toå phuï vaø Chuùa Kitoâ, theo xaùc thòt cuõng töø hoï maø ra (Rm 9,4-5), laø con cuœa trinh nöõ Maria. Giaùo Hoäi cuõng nhôù raèng caùc Toâng Ñoà, neàn moùng vaø coät truï cuœa Giaùo Hoäi, cuõng nhö raát nhieàu moân ñeä ñaàu tieân cuœa caùc ngaøi, nhöõng ngöôøi loan baùo Phuùc AÂm Chuùa Kitoâ cho traàn gian, ñaõ sinh ra töø daân toäc Do Thaùi".

"Do ñoù, vì ngöôøi Do Thaùi vaø Kitoâ höõu cuøng coù chung moät di saœn tinh thaàn thaät vó ñaïi, neân Thaùnh Coâng Ñoàng muoán coå voõ, khuyeán khích söï hieåu bieát vaø kính troïng nhau, nhaát laø baèng vieäc hoïc hoœi Thaùnh Kinh, thaàn hoïc vaø ñoái thoaïi trong tinh thaàn anh em".

"Maëc daàu chính quyeàn Do Thaùi vaø thuoäc haï ñaõ ñöa ñeán caùi cheát cuœa Chuùa Kitoâ (x.Ga 19,16), nhöng khoâng theå qui traùch moät caùch haøm hoà nhöõng toäi aùc ñaõ phaïm trong khi Ngöôøi bò khoå naïn cho heát moïi ngöôøi Do Thaùi thôøi ñoù, cuõng nhö cho ngöôøi Do Thaùi thôøi nay. Duø Giaùo Hoäi laø daân môùi cuœa Thieân Chuùa, nhöng vieäc Chuùa pheá thaœi vaø nguyeàn ruœa ngöôøi Do Thaùi, khoâng theå coi nhö laø keát luaän cuœa Thaùnh Kinh. Vì theá, moïi ngöôøi phaœi lo laøm sao ñeå khi daïy giaùo lí vaø khi rao giaœng Lôøi Chuùa, ñöøng daïy ñieàu gì khoâng thích hôïp vôùi chaân lí Phuùc AÂm vaø tinh thaàn Chuùa Kitoâ".... (NK 4)

Baœn Tuyeân Ngoân ñaõ duøng nhöõng lôøi leõ taâm huyeát vaø chaân thaønh, ñeå khaúng ñònh thaùi ñoä Giaùo Hoäi phaœi coù ñoái vôùi daân Do Thaùi, "vôùi daân maø Thieân Chuùa ñaày loøng nhaân haäu, ñaõ kí keát Giao Öôùc". Sau khi nhaéc laïi raèng, "Giaùo Hoäi ñaõ laõnh nhaän maàm gioáng ñöùc tin ñaàu tieân" cuœa caùc toå phuï, caùc tieân tri, vaø raèng chính Chuùa Kitoâ vaø caùc Moân Ñeä cuœa Ngaøi "ñaõ sinh ra töø daân toäc Do Thaùi", Baœn Tuyeân Ngoân nhaän ñònh: "Caùi cheát cuœa Chuùa Kitoâ khoâng theå qui traùch moät caùch haøm hoà cho heát moïi ngöôøi Do Thaùi soáng thôøi baáy giôø, cuõng nhö nhöõng ngöôøi Do Thaùi ñang soáng hieän nay". Baœn Tuyeân Ngoân coøn noùi roõ: Giaùo Hoäi leân aùn moïi hình thöùc baùch haïi ngöôøi Do Thaùi "duø ôœ vaøo thôøi ñaïi naøo vaø do ai laø chuœ ñoäng", vaø raèng boån phaän cuœa Giaùo Hoäi laø loan truyeàn Chuùa Kitoâ cho moïi daân toäc treân theá giôùi, "nhö daáu chæ cuœa tình yeâu phoå caäp cuœa Thieân Chuùa vaø nhö nguoàn ôn suœng".

Phaàn cuoái cuøng cuœa Baœn Tuyeân Ngoân noùi veà Tình Huynh Ñeä Phoå Quaùt: "Chuùng ta khoâng theå keâu caàu Thieân Chuùa laø Cha cuœa heát moïi ngöôøi neáu chuùng ta khoâng muoán xöœ söï nhö anh em ñoái vôùi moät soá ngöôøi cuõng ñöôïc taïo döïng gioáng hình aœnh Chuùa. Lieân laïc giöõa con ngöôøi vôùi Thieân Chuùa laø Cha vaø lieân laïc giöõa anh em mình coù lieân quan maät thieát vôùi nhau nhö lôøi Thaùnh Kinh: "Ai khoâng yeâu thì khoâng nhaän bieát Thieân Chuùa" (1Ga 4,8). Vaäy, Giaùo Hoäi môøi goïi caùc tín höõu soáng ñuùng nhö "con caùi cuœa Cha Treân Trôøi" (7).

"Vì theá, Giaùo Hoäi baùc boœ moïi söï kì thò hoaëc ñaøn aùp chuœng toäc hay maàu da, giai caáp hay toân giaùo, vì Thaùi ñoä aáy ñoái nghòch vôùi tinh thaàn Chuùa Kitoâ. Do ñoù, Thaùnh Coâng Ñoàng theo chaân caùc Toâng Ñoà Pheâroâ vaø Phaoloâ, khaån thieát keâu môøi caùc tín höõu: "Haõy soáng ngay laønh giöõa ngöôøi löông daân" (1P 2,12), neáu coù theå ñöôïc, tuøy khaœ naêng maø soáng hoøa thuaän vôùi heát moïi ngöôøi (x.ra 12,18) nhö nhöõng ngöôøi con cuœa moät Cha ôœ treân trôøi (x. Mt 5,45).

Sau khi ñaõ trình baøy yù nghóa vaø tinh thaàn cuœa Baœn Tuyeân Ngoân "Nostra aetate" veà nhöõng lieân quan cuœa Giaùo Hoäi vôùi caùc Toân Giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo, baây giôø chuùng ta phaœi tìm xem "caùi gì laø thaùnh thieän vaø chaân thaät trong caùc Toân giaùo aáy". Noùi khaùc, chuùng ta thöœ khaùm phaù nhöõng giaù trò tieàn kitoâ giaùo cuœa caùc Tín Ngöôõng coå thôøi, nhö cuœa Khoång Giaùo, Laõo Giaùo vaø Phaät Giaùo. Chôù gì nhöõng khaùm phaù naøy coù theå goùp phaàn vaøo, cho duø raát khieâm toán, vieäc ñoái thoaïi giöõa giöõa ngöôøi kitoâ höõu vôùi nhöõng ngöôøi ngoaøi Kitoâ Giaùo. Cha Corneùlis vieát nhö sau: "Ñoâi khi ngöôøi ta ñaõ tìm caùch giaœi thích theá giôùi toân giaùo ngoaøi Kitoâ giaùo nhö moät söï loan baùo tröôùc "nhöõng hoøn ñaù chôø ñôïi", bò ñoå böøa baõi treân coâng tröôøng cuœa theá giôùi. Hoï mieät maøi tìm kieám cho tôùi khi tìm thaáy trong "Vieân Ñaù Goùc" moät nguyeân taéc hay moät kó thuaät kieán truùc gaén boù ñöôïc heát moïi hoøn ñaù... Ñoái vôùi nhöõng ai chuyeân tìm yù nghóa kitoâ giaùo tích cöïc trong caùc toân giaùo lôùn cuœa Nhaân Loaïi, thì giaœ thuyeát treân thaät haáp daãn. Vaäy caàn phaœi phaùt hieän giaù trò cuœa vieäc maïo hieåm tìm kieám naøy" (8).
 
 
 
 
 
 
 

III. NHÖÕNG GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA CAÙC TÍN NGÖÔÕNG COÅ THÔØI

Chuùng ta nghieân cöùu nhöõng giaù trò tieàn kitoâ giaùo cuœa Ñaïo Thôø Trôøi (culte du Ciel) vaø Ñaïo Thôø OÂng Baø.

1. GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA ÑAÏO THÔØ TRÔØI

Chuùng ta ñaõ khaœo saùt quan nieäm Thieân Chuùa (Dieu) ñöôïc chæ döôùi nhöõng teân goïi "OÂng Trôøi" (Monsieur le Ciel), "Ñöùc Chuùa Trôøi" (Veùneùrable Seigneur du Ciel), "Tieân" (Ciel), "Xang Ti" (Seigneur d'En-Haut), vaø chuùng ta ñaõ trình baøy nhöõng yù kieán phaùt bieåu bôœi nhöõng taùc giaœ nghieân cöùu veà vaán ñeà naøy. Ñeå môœ roäng phaïm vi nghieân cöùu, chuùng ta phaœi trôœ veà cuoái theá kæ XVII, thôøi kì "Tranh luaän veà Nghi leã" (Querelle des Rites), ñaõ buøng leân bao nhieâu tranh luaän ñoái laäp nhau giöõa caùc linh muïc truyeàn giaùo thuoäc nhieàu doøng tu khaùc nhau.

Phaœi luøi laïi moät thôøi gian thuaän tieän môùi coù söï taùn thöôœng chaân thaønh nhöõng söï vieäc vaø nhöõng bieán coá maø chuùng ta muoán ñaët laïi caùc vaán ñeà. Nhöõng töø "Tieân" (Thieân), "Trôøi" (caùch noùi thoâng thöôøng cuœa vieät nam) chæ nghóa Trôøi vaät chaát vaø höõu hình (Ciel mateùriel et visible) hay OÂng Hoaøng vuõ truï (Prince cosmique) ñieàu haønh heát moïi söï? Hay traùi laïi, nhöõng töø aáy muoán noùi veà Thieân Chuùa Ngoâi vò, Höõu Theå Toái Cao, Ñaáng Taïo Thaønh Trôøi Vaø Ñaát? "OÂng Trôøi" (Monsieur le Ciel) maø ngöôøi Vieät Nam ngoaøi Kitoâ giaùo keâu caàu coù cuøng laø "Ñöùc Chuùa Trôøi" (Veùneùrable Seigneur du Ciel) maø ngöôøi Kitoâ giaùo Vieät Nam thôø laïy khoâng? Nhöõng giaù trò tieàn kitoâ giaùo coù theå ñöôïc maïc khaœi trong Ñaïo Thôø Trôøi khoâng?

Cho duø traœ lôøi nhö theá naøo, caâu traœ lôøi luoân phaœi deø daët. Coù nhieàu caùch traœ lôøi. Tröôùc tieân "OÂng Trôøi " ñöôïc ngöôøi Vieät Nam toân kính (veùneùreù), khoâng phaœi laø moät OÂng Thaàn hoä meänh (un Geùnie tuteùlaire), nhöng moät Thieân Chuùa ngoâi vò (Dieu personnel) ngöï trò treân caùc taàng trôøi. Daân chuùng khoâng ñöôïc cöœ haønh vieäc teá thôø Ngaøi, vì lí do sieâu vieät cuœa Ngaøi vaø vì phaœi toân kính xöùng ñaùng ngoâi vò cuœa Ngaøi. Chæ mình Hoaøng Ñeá, Thuœ Laõnh quoác gia vaø laø ngöôøi ñöôïc Trôøi uœy nhieäm, môùi coù ñaëc quyeàn lo vieäc teá thôø nhaân danh toaøn theå Quoác daân, treân moät khu ñaát loä thieân, vaøo nhöõng ngaøy Leã muøa xuaân, taïi ñeàn Nam Giao, naèm veà phía nam thuœ ñoâ. Vieäc Teá Trôøi , trong xöù chuùng ta, khoâng coù ñeàn thôø, baøn thôø, chuoâng, goâng. Daân khoâng daâng höông, hoa, quaœ, gaïo, moùn aên. Ñeàn thôø cuœa Ngaøi laø loøng cuœa con ngöôøi. Ngaøi khaáng nhaän nhöõng lôøi caàu vaø nhöõng lo aâu thoát ra töï ñaùy loøng.

Chuùa Trôøi ôœ khaép moïi nôi, bieát heát moïi söï. Ngaøi nhìn thaáy taát caœ vaø nghe bieát moïi söï. Ngöôøi ta nhaän ra uy quyeàn toái cao cuœa Ngaøi. Ngöôøi ta keâu caàu Ngaøi vaø xin Ngaøi che chôœ. Ngöôøi ta xöng Ngaøi laø "OÂng", nhöng ngöôøi ta khoâng goïi Ngaøi laø "Cha". Ngöôøi ta kính sôï Ngaøi ñoàng thôøi laïi keâu caàu Ngaøi. Bôœi vì chính Ngaøi laø Quan AÙn Toái Cao thöôœng keœ laønh phaït keœ döõ.

Ñaøng khaùc ñieàu quan troïng phaœi nhaán maïnh raèng Hoaøng Ñeá khoâng daâng hi leã Nam Giao duy nhaát cho OÂng Trôøi maø coøn cho caùc Thaàn Thoå Ñòa vaø caùc Thaàn Linh khaùc, cuõng nhö cho caùc vò Tieân Ñeá.

Vaäy treân khu ñaát chính hình troøn, ngöôøi ta ñaët baøn thôø Trôøi maøu xanh veà phía Ñoâng, vaø baøn thôø Ñaát maàu vaøng veà phía Taây. Treân baøn thôø Trôøi, ñaët moät baøi vò coù vieát caâu chöõ nho maàu ñoœ "Hieäu Thieân Hoaøng Ñeá". Vaø treân baøn thôø Ñaát coù taám baœn vieát caâu chöõ haùn maøu ñen "Hoaøng Ñòa Kì".

Hai beân baøn thôø chính coù caùc baøn thôø cuœa caùc vò Tieân Ñeá, goïi laø"An Phoâi". Veå phía traùi laø baøn thôø daâng kính Nguyeãn Hoaøng, vò Chuùa ñaàu tieân ôœ hueá roài ñeán caùc hoaøng ñeá Minh Maïng vaø Töï Ñöùc. Veà beân phaœi coù caùc baøn thôø daâng kính Hoaøng Ñeá Gia Long vaø Thieäu Trò.

Ñaøn thaáp hôn hình vuoâng, coù hai daãy baøn thôø, boán veà phía Ñoâng vaø boán veà phía Taây.

Veà phía Ñoâng caùc höông aùn: höông aùn thöù nhaát daâng hieán Ñaïi Minh chi Thaàn (Maët Trôøi), höông aùn thöù hai cho Chaâu Thieân Tinh Tuù Chi Thaàn (Caùc vì sao), höông aùn thöù ba daønh cho Vaân Vuõ Phong Loâi Chi Thaàn (maây, möa, gioù, saám), höông aùn thöù boán cho Thaùi Tueä Nguyeät Töông chi Thaàn (Naêm vaø thaùng).

Veà phía Taây, caùc höông aùn daâng hieán: thöù nhaát cho Ña Minh Chi Thaàn (maët traêng), thöù hai cho Sôn Haœi Giang Traïch Chi Thaàn (nuùi, bieån, soâng, ñaàm), thöù ba cho Kì Lang Phaân Dieãn Chi Thaàn (ñoài, goø, ñoáng, Ñoàng baèng), thöù tö cho Thieân Haï Thaàn Kì Chi Thaàn (caùc vò thaàn khaùc trong thieân haï).

Nhöõng löu yù khaùc lieân quan ñeán nghi thöùc teá sinh taïi ñeàn Nam Giao: Trôøi, Ñaát, caùc Thaàn Linh vaø caùc Tieân Hoaøng moãi Thaàn ñeàu nhaän phaàn sinh leã. Ngöôøi ta phaân bieät naêm loaïi sinh leã: ngheù, höông traàm, Ngoïc vaø luïa, traàu vaø röôïu.

Daâng leã roài, hoaøng ñeá quì goái vaø laéng nghe baøi kinh caàu Trôøi vaø Ñaát. Tieáp ñeán, ngöôøi ta chia phaàn "phuùc töœu" vaø "phuùc huyeát". Nghi thöùc cuoái cuøng cuœa Leã teá Nam giao laø thieâu ñoát caùc leã vaät.

Khoâng keå nhöõng ñieàu quan saùt ôœ treân, chuùng ta xaùc nhaän raèng phaàn ñoâng caùc taùc giaœ ñaõ nghieân cöùu veà vaán ñeà naøy, ñeàu nghó raèng: OÂng Trôøi, Tieân (Thieân noùi theo kieåu Vieät Nam) hay "Xang Ti", laø Thieân Chuùa Ngoâi vò, Chuùa cuœa Taàng Trôøi (Ciel mateùriel). Nhö vaäy khi nhìn laïi quaù khöù, thì traùi vôùi thaùi ñoä voâ thaàn cuœa caùc nhaø Nho (lettreùs) Trung Hoa vaø Vieät Nam, vaø traùi vôùi yù kieán cuœa caùc cha Thöøa Sai Ba leâ, caùc cha doøng Ñaminh vaø caùc cha Phanxicoâ laø nhöõng ngöôøi chuœ tröông raèng töø Tieân khoâng chæ caùi gì khaùc ngoaøi Trôøi vaät chaát vaø höõu hình, hay coù cao hôn, laø Nguyeân lí cuœa vuõ truï, caùc cha doøng Teân laïi coù lí khi chuœ tröông hai töø "Tieân" vaø "Xang Ti" laø chính Thieân Chuùa maø ngöôøi Kitoâ höõu toân thôø (9).

Ba theá kæ sau, nhieàu taùc giaœ laïi nghieân cöùu theâm yù nieäm veà trôøi vaø hoï coâng nhaän yù kieán cuœa caùc Cha doøng Teân ñaõ noùi vaøo cuoái theá kæ XVII. Cha Wieger doøng Teân, ñaõ döïa treân nhöõng cuoäc Ñaøm Ñaïo giöõa hoaøng ñeá Chung Ni (Chounn) vaø caùc boä tröôœng cuœa Hoaøng ñeá laø U vaø Cao Du (Kao You) naêm 2002 tröôùc Chuùa Gieâsu, quaœ quyeát raèng: Trôøi maø ngöôøi Trung Hoa thôøi xöa noùi tôùi thì ñoái vôùi hoï laø "Höõu theå ngoâi vò vaø thoâng minh" (EÂtre personnel et intelligent), moät "Toân Sö Hoaøn Vuõ" (Maitre Universel). Caùc cha Cadieøre vaø Souvigneù thuoäc Hoäi Thöøa Sai Paris, caùc cha John Wu, F. Houang, Traàn Vaên Hieán Minh, Ñoã Ñình, ñeàu coù chung moät yù kieán vôùi cha Wieger (10).

Trong nhöõng ñieàu kieän naøy, neáu chuùng ta boœ qua caùc Nghi Leã Thôø Trôøi (Rites du Culte du Ciel), ñöôïc trình baøy roõ raøng vaø soáng ñoäng trong Leã Teá Nam Giao, thì chuùng ta coù theå noùi raèng quan nieäm "OÂng Trôøi" cuœa ngöôøi Vieät Nam noùi chung, tröø nhöõng ngöôøi khoâng tin vaøo Thöôïng Ñeá, bao goàm nhöõng yeáu toá coù theå ñöôïc coi nhö Nhöõng giaù trò tieàn kitoâ giaùo.

2. GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA ÑAÏO THÔØ CUÙNG TOÅ TIEÂN

Vaäy, theo caùi nhìn cuœa Giaùo Hoäi Coâng Giaùo, coù gì laø "thaät vaø thaùnh" trong ñaïo thôø cuùng Toå Tieân. Gioáng nhö vieäc thôø Trôøi, vieäc Thôø cuùng Toå Tieân ñaõ laø ñoái töôïng soâi noåi chia reõ dö luaän vaøo cuoái theá kæ XVII. Ngöôøi ta nhôù raèng caùc Cha Doøng Teân ñaõ chuœ tröông vieäc Thôø Cuùng Toå Tieân, maëc daàu beân ngoaøi coù veœ toân giaùo, chæ laø moät hình thöùc toœ loøng thaønh kính thuaàn tuùy daân söï thoâi, ñeå chöùng toœ loøng hieáu thaœo vaø bieát ôn ñoái vôùi caùc toå tieân vaø cha meï ñaõ qua ñôøi. Laäp tröôøng naøy ñöôïc caùc nhaø trí thöùc Trung Hoa thôøi xöa vaø moät soá trí thöùc Vieät Nam ngaøy nay ñoàng thuaän.

Rieâng caùc cha Thöøa Sai Paris, caùc cha Phanxicoâ vaø caùc cha Ñaminh chuœ tröông ngöôïc laïi raèng: Vieäc Thôø Cuùng Toå Tieân hoäi ñuœ caùc khía caïnh toân giaùo trong söï tin töôœng raèng ngöôøi cheát vaãn coøn soáng giöõa nhöõng ngöôøi coøn soáng vaø trong caùc nghi leã ñaäm maàu saéc vaên hoùa. Nhöõng nghi thöùc naøy ñöôïc baøy toœ ra trong caùc theå cheá gia ñình vaø xaõ hoäi, taïi Trung Hoa vaø Vieät Nam.

Chuùng ta bieát raèng Ñöùc Giaùo Hoaøng Clementeâ XI ra saéc leänh ngaøy 20. 11. 1704, chaám döùt "Moïi tranh luaän veà Nghi Leã" vaø caám ngöôøi Coâng Giaùo khoâng ñöôïc daâng leã vaät thôø cuùng toå tieân duø taïi ñình chuøa hay taïi tö gia, caám khoâng ñöôïc giöõ caùc Baøi Vò cuœa ngöôøi quaù coá. Trong hieán cheá "Ex Illa", ra ngaøy 19. 03. 1715, Ngaøi coøn nhaéc laïi nhöõng ñieàu caám naøy vaø truyeàn cho moïi Thöøa Sai phaœi theà vôùi caùc Ñaïi Dieän Toâng Toøa maø hoï tröïc thuoäc. Ñöùc Giaùo Hoaøng Clementeâ XII, laïi ra ñoaœn saéc ngaøy 26. 09. 1735, vaø Ñöùc Beâneâditoâ XIV, trong saéc chæ "Ex Quo Singulari", ra ngaøy 11. 07. 1742, duy trì nhöõng ñieàu caám cuœa caùc vò tieàn nhieäm.

Tuy nhieân Thaùnh boä truyeàn Giaùo, trong Huaán Thò ra ngaøy 8. 12. 1939, ñöôïc ñöùc Pioâ XII chuaån y, ñaõ coi laø "hôïp phaùp vaø xöùng ñaùng, vieäc cuùi ñaàu kính baùi vaø nhöõng hình thöùc khaùc toœ loøng thaønh kính daân söï tröôùc ngöôøi quaù coá hay tröôùc di aœnh cuœa hoï hoaëc tröôùc baøi vò ghi Danh hoï".

Ngaøy nay, vieäc Thôø Cuùng Toå Tieân ñaõ ñöôïc pheùp vôùi ñieàu kieän laø chæ ôœ trong nhöõng cöœ chæ thuaàn tuùy daân söï toœ loøng kính meán ñoái vôùi caùc Toå Tieân vaø vôùi Cha Meï ñaõ qua ñôøi. Dó nhieân nhöõng nghi leã naøy phaœi ñöôïc taåy saïch moïi hình thöùc tín ngöôõng, moïi daáu chöùng dò ñoan vaø ngaãu töôïng.

Ñeå traùnh moïi ngôø vöïc, caùch chung, ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam khoâng laäp baøn thôø Toå Tieân vaø baøy Baøi Vò cuœa hoï trong nhaø. Nhöng ngöôøi Coâng Giaùo trung thaønh vôùi nhöõng vieäc töôœng nhôù ñaïo ñöùc ñeán ngöôøi quaù coá, baèng caùc hoïp nhau laïi ñoïc kinh hay daâng leã caàu cho söï an nghæ muoân ñôøi cuœa ngöôøi quaù vaõng.

Nhö vaäy vöøa cöùu vaõn söï tinh tuyeàn cuœa ñöùc tin vöøa kính troïng vieäc toœ loøng thaønh kính ñoái vôùi caùc baäc Toå Tieân vaø caùc baäc Phuï Maãu ñaõ töø traàn. Tuy nhieân tinh thaàn hieäp nhaát cuœa Giaùo Hoäi khoâng coù nghóa laø phaœi coù söï ñoàng ñieäu (uniformiteù) veà moïi phong tuïc vaø truyeàn thoáng cuœa caùc daân toäc. Do ñoù :"Giaùo Hoäi chaân thaønh coi troïng nhöõng caùch soáng vaø nhöõng haønh söï, nhöõng qui luaät vaø nhöõng hoïc thuyeát, cho duø raát khaùc vôùi nhöõng quan ñieåm Giaùo Hoäi chuœ tröông vaø ñeà nghò, thöôøng ñem laïi nhöõng tia saùng cuœa Chaân Lí voán chieáu soi moïi ngöôøi" (NK 2)

1. Coát tuœy cuœa ñaïo thôø Toå Tieân: Ñöùc Hieáu Thaœo

Qui luaät xinh ñeïp nhaát cuœa vieäc Thôø Cuùng Toå Tieân laø Ñöùc Hieáu Thaœo. Theo truyeàn thoáng Trung hoa - Vieät Nam, ñoù laø moät nhaân ñöùc caên baœn laøm neàn cho toaøn theå gia ñình vaø xaõ hoäi. traùi laïi "baát hieáu" bò coi nhö moät troïng toäi. Linh muïc Löu Tieân Sang (Lou Tseng Tsiang) cuõng goïi laø cha Pierre Ceùlestin, vieän phuï XXI vôùi danh hieäu laø Thaùnh Pheâroâ Caœ cuœa Tu vieän thaùnh Andreù les Bruges, ñaõ ñònh nghóa moät caùch saùng suoát ñöùc hieáu thaœo baèng nhöõng töø ngöõ nhö sau:

"Moãi ngöôøi noái keát laïi luoân maõi vôùi cha meï mình baèng goác reã soáng ñoäng naøo? Moãi theá heä nguïp laën vaøo caùc theá heä tieàn sinh baèng goác reã soáng ñoäng naøo?

"Chuùng ta noái keát laïi vôùi nhöõng taùc nhaân cuœa theá heä chuùng ta baèng Ñöùc Hieáu Thaœo.

"Ñöùc hieáu thaœo coát taïi vieäc yù thöùc saùng suoát veà nguoàn goác cuœa chuùng ta, veà nhöõng thieän haœo bieán chuùng ta thaønh ngöôøi höõu ích, veà qui cheá vónh toàn maø chuùng ta laõnh nhaän töø nguoàn goác, veà nhöõng quyeàn lôïi vaø traùch nhieäm maø nguoàn goác trang bò cho chuùng ta. Ñöùc Hieáu Thaœo ñoøi hoœi chuùng ta phaœi soáng trung thaønh maõi vôùi qui cheá naøy."

"Qui cheá naøy, nhöõng boån phaän vaø nhöõng quyeàn lôïi naøy thì töông öùng vôùi chính nhöõng thieän haœo maø cha meï chuùng ta ñaõ ñem laïi cho chuùng ta".

"Boån phaän ñaàu tieân vaø thöôøng kì nhaát laø bieát ôn cha meï chuùng ta: Thieáu loøng bieát ôn naøy, chuùng ta seõ queân chuùng ta laø ai vaø chuùng ta seõ cam chòu tình traïng voâ yù thöùc vaø khoâng coù khaœ naêng ñeàn traœ. Ñieàu ñoù daãn chuùng ta ñeán choã suy thoaùi".

"Ñöùc hieáu thaœo laø neàn taœng cuœa moïi söï troïn haœo luaân lí, laø nguoàn suoái cuœa moïi sung maõn vaø khoâng moät haønh ñoäng nhaân baœn naøo cuœa chuùng ta thoaùt khoœi qui luaät cuœa ñöùc hieáu thaœo. Duø ôœ tröôøng hoïp naøo, moïi ngöôøi ñeàu buoäc phaœi döïa theo vaø thöïc haønh luaät ñöùc hieáu thaœo". (11)

2. Hieáu Thaœo laø kính troïng vaø vaâng lôøi Cha Meï.

Ñöùc Hieáu Thaœo hay moùn nôï bieát ôn maø moïi ngöôøi vöôùng phaœi khi sinh ra, coát taïi caùi gì? Noù ñöôïc toùm löôïc trong huaán giôùi cuœa Ñöùc Khoång Töœ: Con caùi phaœi yeâu meán vaø toân kính cha meï khi caùc ngaøi coøn soáng vaø khi caùc ngaøi ñaõ qua ñôøi. Bao laâu cha meï coøn soáng, con caùi phaœi kính troïng vaø laøm cho caùc ngaøi ñöôïc haõnh dieän. Sau khi cha meï cheát, con caùi phaœi soát saùng töôœng nhôù vaø thôø kính caùc ngaøi.

Chuùng ta ñoïc laïi ñoaïn ñaàu cuoán Luaän Ngöõ, ñöùc Khoång noùi vôùi Höõu Töœ (Louen Yu): "Ai Kính troïng cha vaø meï vaø baäc anh chò thì hoïa laém môùi traùi nghòch vôùi beà treân. Ñaõ khoâng öa traùi nghòch vôùi beà treân, laïi thích gaây nhöõng cuoäc phaœn loaïn, ngöôøi nhö vaäy, Ta chöa töøng thaáy. Cho neân ngöôøi quaân töœ chuyeân chuù vaøo vieäc goác. Caùi goác ñöôïc vöõng toát, töï nhieân ñaïo lí baét töø ñoù maø sinh ra. Vaäy laøm ngöôøi maø bieát gìn giöõ ñöùc hieáu, ñöùc ñeã chính laø bieát naém laáy caùi goác ñoù" (Ch.1,2) (12)

Ñöùc Khoång Töœ coøn noùi: "Keœ ñeä töœ khi vaøo thì thaœo vôùi cha meï, khi ra thì kính anh chò vaø ngöôøi lôùn tuoåi" (ch.1,6).

Nhöõng huaán giaùo naøy cuœa ñöùc Khoång Töœ naøo khoâng gaàn saùt vôùi luaân lí kitoâ giaùo sao? Thaùnh Kinh coù nhieàu qui ñònh lieân heä ñeán söï kính troïng cha meï, vôùi lôøi höùa soáng laâu vaø haïnh phuùc cho nhöõng toân kính cha meï.

Saùch Xuaát Haønh vieát: "Toân kính cha ngöôi vaø meï ngöôi ñeå ngöôi ñöôïc soáng laâu treân phaàn ñaát maø Giaveâ, Thieân Chuùa ngöôi, ban cho ngöôi" (20,12)

Chuùng ta cuõng ñoïc thaáy lôøi daïy nhö vaäy trong Phuùc AÂm thaùnh Matheâoâ. Chuùa Gieâsu noùi vôùi ngöôøi thanh nieân giaøu coù ñeán hoœi Ngaøi cho bieát phaœi laøm gì ñeå ñöôïc söï soáng ñôøi ñôøi: "Baïn haõy toân kính cha baïn vaø meï baïn" (Mt 19,19).

Thaùnh Phaoloâ vieát cho giaùo ñoaøn Epheâsoâ: "Hôõi nhöõng ngöôøi con haõy vaâng lôøi cha meï trong Thieân Chuùa: Ñieàu ñoù laø phaœi leõ. Toân kính cha mình vaø meï mình ñoù laø giôùi raên thöù nhaát coù keøm theo lôøi höùa: Ñeå ñöôïc söï laønh vaø soáng laâu treân coõi ñôøi" (Ep 6,1-3).

Tuy nhieân neáu ngöôøi con hieáu thaœo ñöôïc höôœng lôøi höùa, thì ngöôøi con thieáu loøng hieáu thaœo seõ bò phaït naëng. Saùch Xuaát Haønh döï lieäu: "Ai ñaùnh ñaäp cha mình hay meï mình thì phaœi aùn töœ. Ai noùi nhöõng lôøi ngoã nghòch vôùi cha mình hay meï mình thì cuõng phaœi cheát" (21,15 vaø 17). Saùch Leâvi ra hình phaït töông töï cho nhöõng ai laêng nhuïc cha meï: "Ai nguyeàn ruœa cha mình hay meï mình taát phaœi cheát. Bôœi vì hoï ruœa cha mình hay meï mình, thì maùu cuœa hoï ñoå xuoáng treân chính mình hoï" (20,9).

Neáu saùch Caùch Ngoân cuœa vua Salomon khoâng aùm chæ ñeán hình phaït, thì laïi phuœ treân con baát hieáu bao nhieâu lôøi chuùc döõ: "Keœ baïc ñaõi cha vaø xua ñuoåi meï laø ñöùa con baát xöùng vaø oâ troïc" (19,26); "Keœ ruœa cha ruœa meï, seõ thaáy ñeøn mình taét luïi giöõa toái taêm" (22,20).

Phuùc AÂm thaùnh Matheâoâ laáy laïi nhöõng qui luaät luaân lí coå thôøi. Khi nhöõng ngöôøi Bieät Phaùi vaø Kí Söï hoœi Chuùa Gieâsu veà nhöõng taäp tuïc do thaùi, Chuùa traœ lôøi: "Taïi sao caùc oâng laïi loãi giôùi raên Thieân Chuùa vieän côù laø ñeå giöõ taäp truyeàn? Thieân Chuùa phaùn haõy thaœo kính cha meï vaø ai nguyeàn ruœa cha meï thì phaœi cheát. Nhöng caùc oâng laïi noùi: "Heã ai thöa cuøng cha meï raèng: Nhöõng gì toâi coù theå giuùp cha meï, toâi ñaõ daâng cho Chuùa caœ roài, thì ngöôøi aáy khoâng buoäc phaœi thaœo kính cha meï nöõa. Nhö theá laø caùc oâng ñaõ xoùa boœ lôøi Thieân Chuùa vì taäp truyeàn cuœa caùc oâng" (15,3-6).

Nhö chuùng ta thaáy, luaät do thaùi nghieâm trò nhöõng ñöùa con nguyeàn ruœa cha meï. Luaät vua Gia Long laáy laïi nhöõng taäp tuïc ngaøn naêm cuœa Trung Hoa coå xöa, cuõng mang tính caùch nghieâm nghò nhö vaäy.

Khoaœn 288 cuœa Luaät Gia Long qui ñònh raèng: "Phaøm maéng oâng baø, cha meï vaø theâ thieáp maéng oâng baø, cha meï choàng thì ñeàu bò treo coå" (Hoaøng Vieät Luaät Leä, quyeån 16, Ñ.6, nhaø xuaát baœn Vaên Hoùa Thoâng Tin, taäp V. Haønoäi, 1994)

3. Hieáu thaœo laø phuïng döôõng vaø chòu tang cho Cha Meï

Con caùi phaœi laøm gì ñeå chöùng toœ ñöùc hieáu thaœo ñoái vôùi cha meï? Vieäc nuoâi naáng cha meï, baœo döôõng cha meï coù phaœi laø boån phaän thöù nhaát? Ñöùc Khoång Töœ xem ra laïi xeáp xuoáng baäc thöù hai. Khi Töœ Du (Tseu-Yeou) hoœi Ngaøi: "Ñöùc Hieáu thaœo laø gì?", Ngaøi traœ lôøi :"Ñôøi nay heã thaáy ai nuoâi ñöôïc cha meï, thì ngöôøi ta khen laø ngöôøi coù hieáu. Nhöng nhöõng thuù nhö choù ngöïa thì ngöôøi ta cuõng nuoâi ñöôïc vaäy. Cho neân nuoâi cha meï maø chaúng kính troïng thì coù khaùc chi nuoâi thuù vaät ñaâu?" (Ch.II,7).

Ñieàu laøm cho cha meï vui möøng vaø haïnh phuùc khi coøn soáng, chính laø nhöõng ñöùa con bieát laéng nghe, vaâng lôøi vaø khoâng caõi lôøi cha meï, khoâng laøm cha meï lo buoàn ñieàu chi. Khi Maïnh YÙ Töœ (Meng Yi) hoœi Ngaøi "Hieáu thaœo laø gì?", Ngaøi traœ lôøi: "Laøm con chôù neân traùi ngöôïc". Sau ñoù Phaøn Trì (Fan Tch'e) hoœi ngaøi raèng :"Nhö vaäy nghóa laø gì?", Ñöùc Khoång töœ noùi vôùi Phaøn Trì: "Maïnh Toân (Meng Soen) coù hoœi ta veà ñaïo hieáu, ta ñaùp raèng :"Laøm con chôù neân traùi ngöôïc" (Ch. II,5).

Tuy nhieân con caùi coù theå kính troïng cha meï vì nhöõng ích lôïi cuœa cha meï khoâng? Ñöùc Khoång Töœ noùi: "Laøm con thôø cha meï, nhö thaáy cha meï laàm loãi thì neân can giaùn moät caùch dòu ngoït. Nhö thaáy yù töù cha meï chaúng thuaän theo lôøi khuyeân cuœa mình, thì mình vaãn moät loøng cung kính vaø chaúng traùi nghòch. Nhö cha meï giaän maø khieán mình laøm coâng vieäc cöïc khoå, chôù coù ñem daï oaùn hôøn" (Ch IV,18).

Lôøi daïy cuœa Ñöùc Khoång töông töï vôùi nhöõng lôøi saùch Caùch Ngoân cuœa vua Salomon: "Hôõi con haõy nghe lôøi huaán duïc cuœa cha, ñöøng khinh reœ giaùo huaán cuœa meï. Ñoù chính laø trieàu thieân duyeân daùng treân ñaàu con, laø kieàng vaøng ñeo nôi coå con" (1,8). "Hôõi con haõy giöõ laáy lôøi huaán duïc cuœa cha, vaø ñöøng ruoàng boœ giaùo huaán cuœa meï. Haõy luoân gaén chuùng nôi loøng vaø coät chuùng nôi coå" (6,20).

Trong thö gôœi giaùo ñoaøn Coloseâoâ, thaùnh Phaoloâ cuõng nhaén nhuœ nhöõng huaán duï nhö vaäy: "Hôõi nhöõng ngöôøi con, haõy vaâng lôøi cha meï trong moïi söï, vì ñoù laø ñeïp loøng Chuùa". Ngaøi laïi ngaêm ñe cha meï :"Hôõi nhöõng ngöôøi laøm cha, ñöøng noåi côn phaãn noä vôùi con caùi, keœo chuùng neân nhaùt ñaœm sôï seät" (3, 20-21).

Nhöng ñöùc hieáu thaœo toàn taïi maõi heát theá heä naøy qua theá heä khaùc. Con caùi phaœi tieáp tuïc toân kính cha meï khi caùc ngaøi coøn soáng cuõng nhö khi caùc ngaøi khuaát boùng. Boån phaän chính yeáu ñeå toœ loøng bieát ôn cha meï laø chòu tang, thöôøng laø ba naêm, hay coù phong tuïc ruùt laïi 27 thaùng.

OÂng Teå Ngaõ (Tsai Ngo) hoœi Ñöùc Khoång Töœ veà thôøi gian chòu tang cha meï vaø theo oâng chæ moät naêm laø ñuœ: "Caùi tang ba naêm ñeå cho cha meï töôœng thu laïi moät naêm laø laâu roài. Ngöôøi quaân töœ trong khi cö tang ba naêm aáy maø chaúng taäp leã, thì vieäc hoïc leã cuœa mình aét hö hoœng. trong ba naêm aáy maø chaúng taäp nhaïc, aét taøi aâm nhaïc cuœa mình seõ luïn maát. Vaœ laïi, vöøa troïn naêm thì luùa cuõ ñaõ aên heát roài, luùa môùi ñaõ gaët xong; nhöõng thöù caây giuøi ñeå laùy löœa trong moãi muøa ñaõ duøng qua heát roài. Cho neân ñeå tang giaùp naêm cuõng ñöôïc roài".

Ñöùc Khoång Töœ traœ lôøi: "Trong khi chöa maõn tang ba naêm maø aên côm gaïo thôm (thay vì gaïo thoâ), maëc aùo gaám (thay vì aùo gai), thì ngöôi coù an loøng chaêng?" - "An loøng" - "Neáu an loøng thì ngöôi cöù laøm ñi. Naøy, ngöôøi quaân töœ cö tang, daãu aên thöùc ngoït cuõng chaúng bieát muøi vò, daãu nghe aâm nhaïc cuõng chaúng thaáy vui, vaø ngöôøi chaúng heà an loøng nôi choã mình ôœ. Cho neân chaúng laøm theo loái cuœa ngöôi. Nay ngöôi an loøng maø laøm thì cöù laøm ñi".

OÂng Teå Ngaõ lui ra, Ñöùc Khoång than phieàn vôùi chö ñeä raèng: "Troø Dö (Teå Ngaõ) laø ngöôøi baát nhaân. Ngöôøi ta sinh ra, ngoaøi ba naêm, cha meï môùi heát aüm boàng. Vaäy muoán toœ loøng bieát ôn, caùi tang ba naêm laø tang thoâng thöôøng cuœa keœ laøm con. Veà phaàn troø Dö, coù leõ troø chaúng ñöôïc cha meï yeâu thöông trong ba naêm chôù gì!" (Ch.XVII,21).

Ñöùc Khoång Töœ coøn noùi raèng: "Nhö ai ôœ ngoâi treân maø chaúng coù löôïng khoan hoàng, haønh leã maø chaúng toœ veœ cung kính, ñöông côn tang cheá maø chaúng ñau thöông, ngöôøi nhö vaäy, maét ta haù nhìn hoï sao?" (Ch.III,26).

Saùch Huaán Ca cuõng truyeàn cho con caùi phaœi toœ loøng kính troïng vaø thöông tieác ngöôøi ñaõ cheát: "Hôõi con, haõy nhoœ leä khoùc thöông ngöôøi cheát, haõy öu phieàn caát tieáng ai ca, haõy caát xaùc chieáu theo tuïc leä, tröôùc caùi cheát ñöøng ôœ döœng döng. Haõy khoùc aœo naõo, haõy cöœ ai ca, haõy ñeå tang sao cho phaœi pheùp, moät ngaøy hay hai keœo ngöôøi beâu dieãu, ñoaïn haõy khuaây ñi, ñaùnh baït noãi phieàn saàu" (38,16-17).

Ñöùc khoång Töœ truyeàn daïy phaœi kính troïng vaø baœo toaøn moïi kæ vaät cuœa cha meï: "Trong ba naêm cö tang, khoâng thay ñoåi traät töï söï vaät maø ngöôøi quaù coá ñaõ chöng baøy" (IV,20).

4. Hieáu Thaœo laø nhaân ñöùc goàm moïi nhaân ñöùc.

Kính troïng cha meï ñaõ khuaát boùng vaø chöùng toœ loøng yeâu meán ñoái vôùi hoï khoâng chæ nguyeân trong thôøi kì chòu tang, nhöng coøn caœ trong loøng bieát ôn trong nghi thöùc thôø Toå Tieân (culte des Anceâtres). Vieäc töôœng nhôù ñeán cha meï ñaõ cheát maø con caùi keå nhö coøn hieän dieän giöõa gia ñình, baœo ñaœm tính caùch laâu daøi cuœa gia ñình vaø tình lieân ñôùi noái keát moïi phaàn töœ trong gia ñình.

Ñoù laø yù nghóa Ñöùc Hieáu Thaœo theo truyeàn thoáng maø daân Vieät Nam raát quí chuoäng. Hieáu Thaœo khoâng phaœi duy nhaát laø luaät luaân lí truyeàn buoäc nhöõng boån phaän cuœa con caùi ñoái vôùi cha meï, oâng baø, toå tieân. Caùc nhaø trieát hoïc vaø caùc nhaø luaân lí cuœa Trung Hoa coå thôøi vaø nhöõng ngöôøi chuù giaœi Phaùp Luaät vaø Truyeàn Thoáng Trung Hoa - Vieät Nam ñeàu nhaát trí nhìn nhaän: Ñaïo hieáu laø nguoàn suoái moïi nhaân ñöùc, bôœi noù khai sinh nhieàu qui luaät chi phoái moät traät caù nhaân, gia ñình vaø xaõ hoäi. Ñöùc Khoång Töœ noùi: "Troïng kính cha meï vaø nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi, chính laø suoái maïch söï thieän haœo". Maïnh Töœ (Mencius) tuyeân boá: "Boån phaän ñoái vôùi cha meï laø neàn taœng cuœa moïi boån phaän khaùc".

Trong caùc taùc giaœ hieän ñaïi, cha Löu Tieân Trang (Lou Tseng Tsiang) vieát: "Ñaïo Hieáu laø neàn taœng cuœa moïi troïn haœo luaân lí... vaø khoâng moät haønh ñoäng nhaân baœn naøo cuœa chuùng ta laïi thoaùt voøng luaät cuœa Ñaïo Hieáu". Cha Cadieøre phaùt bieåu cuõng moät yù töôœng nhö vaäy: "Ñaïo hieáu laø nhaân ñöùc toång quaùt bao truøm taát caœ caùc nhaân ñöùc khaùc, chi phoái moïi haønh vi cuœa con ngöôøi". Ñoái vôùi luaät sö Nguyeãn Vaên Huyeàn, "Söùc maïnh cuœa gia ñình, neàn taœng cuœa xaõ hoäi aån taøng Ñaïo Hieáu". (13)

Töø ñoù coù theå nhaán maïnh raèng Ñaïo hieáu coù theå ñöôïc nhìn nhaän nhö moät qui luaät phoå quaùt bao goàm heát moïi nhieäm vuï ñoái vôùi chính chuùng ta, ñoàng thôøi caùc boån phaän maø chuùng ta phaœi hoaøn taát ñoái vôùi cha meï, ñoái vôùi gia ñình vaø ñoái vôùi xaõ hoäi. Vaäy qui luaät naøy ñoøi buoäc chuùng ta phaœi soáng troïn haœo ngay baœn thaân ñeå xöùng ñaùng vôùi nhöõng ngöôøi ñaõ cho chuùng ta söï soáng, giaùo duïc, vaên hoùa vaø haïnh phuùc. Toân kính cha meï laø troïng chính baœn thaân chuùng ta, nhöõng ngöôøi ñoàng chuœng vôùi chuùng ta, vaø queâ höông chuùng ta, bôœi vì khi chu toaøn nhöõng boån phaän ñôøi soáng, chuùng ta toân kính cha meï coøn soáng hay ñaõ qua ñôøi. Chuùng ta khinh bæ cha meï khi mieät thò nhöõng ngöôøi soáng chung quanh chuùng ta vaø soáng döôùi aœnh höôœng cuœa chuùng ta.

Ñöùc Khoång töœ cho chuùng ta nhöõng göông maãu thaät tuyeät vôøi veà ñöùc hieáu thaœo. OÂng Töœ Haï noùi raèng: "Ngöôøi naøo bieát ñoåi buïng haùo saéc ra laøm buïng moä ngöôøi hieàn, ñem heát söùc mình maø thôø cha meï, lieàu thaân mình maø phuïng söï quoác tröôœng, giao tieáp vôùi baèng höõu thì aên noùi thaät tình, ngöôøi nhö vaäy, daãu ai noùi raèng chöa hoïc vaên chöông ñaïo lí, chôù toâi noùi raèng ñaõ coù hoïc roài ñoù" (Ch I,7).

Coù ngöôøi hoœi Ñöùc Khoång Töœ raèng: "Sao Ngaøi khoâng ra laøm quan, laøm vieäc chính trò?". Ñöùc Khoång Töœ ñaùp raèng :"Kinh Thô coù noùi veà ñöùc Hieáu, ngöôi coù bieát chaêng? Kinh thô noùi raèng: "Duy keœ naøo hieáu vôùi cha meï, thuaän vôùi anh em, môùi thi haønh chính trò töø nôi nhaø mình". Ñoù cuõng laø laøm vieäc chính trò roài. Ñôïi chi tôùi laøm quan môùi laøm chính trò" (Ch. II,21).

Cuoán Luaän Ngöõ cuœa Ñöùc Khoång Töœ laïi chaúng gaàn vôùi cuoán Caùch Ngoân cuœa vua Salomon ñoù sao? "Ñöùa con ngoan laøm cha meï hoan hæ, ñöùa con daïi laøm cha meï ñau buoàn" (10,1). "Con coù theå laø nieàm vui cuœa ngöôøi cha, nieàm hoan laïc cuœa ngöôøi sinh ra con" (23,25).

5. Phaàn thöôœng boäi haäu cho ngöôøi hieáu thaœo.

Phaàn thöôœng daønh cho nhöõng ai coù ñöùc Hieáu Thaœo thaät lôùn lao. Saùch Huaán Ca cho chuùng ta thaáy söï Khoân Ngoan cuœa Ben Sira: "Hôõi caùc con, haõy nghe lôøi nghieâm phuï, haõy xöœ söï sao ñeå ñöôïc ñoä sinh. Vì Chuùa ñaët vinh döï cuœa cha ôœ treân con caùi vaø ñeå quyeàn meï vöõng chaõi löôùt haún ñaøn con. Keœ toân kính cha ñöôïc xaù loãi laàm, vaø troïng kính meï khaùc gì tích tröõ kho taøng. Keœ toân kính cha seõ hoan laïc nôi con caùi, vaø vaøo ngaøy khaån nguyeän seõ ñöôïc nhaäm lôøi. Keœ troïng quí cha seõ ñöôïc soáng thoï. Ngöôøi an uœi meï seõ giaày coâng nôi Chuùa. Keœ kính sôï Chuùa seõ toân kính cha. Noù seõ laøm toâi caùc baäc sinh thaønh nhö chuœ cuœa noù. Baèng vieäc laøm vaø lôøi noùi, con haõy toân kính cha meï, ngoõ haàu moïi chuùc laønh ñoå xuoáng treân con. Vì chuùc laønh cuœa cha laøm cho reã chaéc, coøn chuùc döõ cuœa meï thì nhoå caœ caây" (3,1-13). Nhö vaäy gia ñình trung hoa - vieät nam, theo nhöõng nguyeân taéc vaø qui cheá thieát laäp nhö phaœn chieáu hình aœnh cuœa gia ñình Nagiareùt nôi Chuùa Gieâsu ñaõ laøm göông veà söï toân kính vaø chòu luïy cha meï ngöôøi, thaùnh Giuse vaø ñöùc Maria: "Chuùa Gieâsu trôœ veà Nagiareùt vôùi cha meï, Ngaøi vaâng phuïc cha meï. Meï Ngaøi ghi giöõ moïi ñieàu trong loøng. Coøn Chuùa Gieâsu, caøng theâm tuoåi caøng theâm khoân ngoan vaø aân suœng tröôùc maët Thieân Chuùa vaø loaøi ngöôøi" (Lc 2,51).
 
 
 
 
 
 
 

IV. NHÖÕNG GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA ÑAÏO KHOÅNG

Toaøn boä trieát hoïc luaân lí cuœa Ñöùc Khoång Töœ ñöôïc xaây treân hai nhaân ñöùc caên baœn, gaén boù vôùi nhau, boå tuùc cho nhau: Nhaân (bonteù, Jen) vaø Nghóa (justice, Yi).

NHAÂN VAØ NGHÓA

1. Nhaân laø gì?

Ñöùc Khoång Töœ khaúng ñònh: "Ngöôøi chuyeân taâm soáng nhaân ñöùc thì khoâng gheùt boœ ai" (Ch IV,4).

Ngöôøi ta keå giai thoaïi naøy: Phan Trì (Fan Tch'e) hoœi Thaày: "nhaân laø gì?" - Thaày ñaùp: "Laø yeâu ngöôøi". Phan Trì hoœi: "Trí laø gì?" Thaày ñaùp: "Laø Bieát ngöôøi". Phan Trì khoâng hieåu thaáu. Ñöùc Khoång Töœ giaœi raèng: "Cöœ ngöôøi chính tröïc, boœ keœ cong vaïy, vôùi phöông phaùp aáy, ngöôøi ta coù theå khieán keœ cong vaïy hoùa ra chính tröïc". Phan Trì lui ra, ñeán vieáng Töœ Haï (Tseu Hia) noùi raèng: "Tröôùc ñaây toâi coù vieáng Thaày maø hoœi veà trí, Thaày ñaùp: "Cöœ ngöôøi chính tröïc, boœ keœ cong vaïy. Vôùi phöông phaùp aáy, ngöôøi ta coù theå khieán keœ cong vaïy hoùa ra chính tröïc. Thaày noùi vaäy coù yù nghóa gì?". OÂng Töœ Haï Ñaùp raèng: "Lôøi noùi aáy yù nghóa roäng thay! Kìa vua Thuaán (Chouen) khi coù thieân haï töùc laø ôœ ngoâi Thieân Töœ, thì ngaøi tuyeån choïn trong daân chuùng, cöœ duøng oâng Cao Dao (Kao Yao), nhöõng keœ baát nhaân ñeàu traùnh xa. Keá vua Thaønh Thang (T'ang) khi leân ngoâi Thieân Töœ, thì ngaøi tuyeån choïn trong daân chuùng, cöœ duøng Y Doaõn (Yi Yin), nhöõng keœ baát nhaân ñeàu traùnh xa" (Ch IV, 21).

2. Nghóa laø gì?

Veà nghóa hay coâng bình (Yi), Ñöùc Khoång Töœ caét nghóa baèng nhöõng chaâm ngoân naøy: "Ngöôøi quaân töœ laøm vieäc gì cuõng laáy nghóa laøm goác" (Ch XV, 17). "Ngöôøi quaân töœ laøm vieäc khoâng theo thaønh kieán, heã vieäc gì hôïp nghóa thì laøm" (Ch IV, 10).

Ñöùc Khoång Töœ coøn ñöa ra moät thí duï: "Khi trong nöôùc coøn yeân oån (coøn nghóa), oâng Ninh Voõ Töœ (Ning Wou) laø ngöôøi trí. Khi trong nöôùc loaïn laïc (maát nghóa), oâng bieán thaønh ngöôøi ngu. Choã trí cuœa oâng aáy ngöôøi ta coøn theo kòp, chöù choã ngu cuœa oâng, khoâng ai theo kòp" (Ch V,20).

Nhaân (Jen) vaø Nghóa (Yi) xaây neân neàn taœng cuœa luaân lí khoång giaùo. Hai nhaân ñöùc thaät roõ raøng trong Phuùc AÂm thaùnh Matheâoâ: "Khoán cho caùc ngöôi, caùc vaên só vaø bieät phaùi giaœ hình, vì caùc oâng noäp thueá thaäp phaân veà baïc haø, hoài höông vaø thì laø, maø boœ nhöõng ñieàu quan troïng nhaát trong leà luaät vaø söï coâng bình, loøng thöông xoùt vaø ñöùc trung tín; ñoù laø nhöõng ñieàu ai cuõng phaœi thöïc haønh, maø vaãn khoâng ñöôïc boœ caùc ñieàu kia" (23,23)

Nhaân vaø Nghóa phaœi ñöôïc theå hieän ra baèng caœ lôøi noùi laãn vieäc laøm. Vieäc thöïc haønh veà hai nhaân ñöùc naøy coù theå ñöôïc toùm taét laïi trong nhöõng giôùi luaät sau ñaây: "Ñieàu gì mình khoâng muoán ngöôøi ta gia (laøm) cho mình, thì mình cuõng ñöøng gia cho ngöôøi ta" (Ch. V, 11)

OÂng Troïng Cung (Tchong Kong), hoïc troø cao ñeä cuœa Ñöùc Khoång hoœi ngaøi veà ñöùc nhaân. Ñöùc Khoång Töœ ñaùp raèng: "Khi ra khoœi nhaø, mình phaœi giöõ cho nghieâm trang, kính caån döôøng nhö saép gaëp khaùch quí. Khi sai daân laøm vieäc coâng, mình soát saùng thaän troïng döôøng nhö thöøa haønh moät cuoäc cuùng teá lôùn. Trong nöôùc chaúng ai oaùn mình; ôœ nhaø chaúng ai gheùt mình. Ñoù laø haïnh cuœa ngöôøi nhaân" (Ch. XII,2).

Chuùng ta ñoïc thaáy moät lôøi daïy töông töï trong Phuùc AÂm thaùnh Matheâoâ vaø thaùnh Luca: "Cuõng vaäy, taát caœ nhöõng ñieàu gì caùc ngöôi muoán ngöôøi ta laøm cho caùc ngöôi, thì chính caùc ngöôi phaœi laøm nhöõng ñieàu ñoù cho ngöôøi ta. Ñoù laø taát caœ Luaät Phaùp vaø caùc Tieân Tri" (Mt 7,12; Lc 6,31).

Veà ñieåm naøy saùch Luaän Ngöõ coù theå cung öùng nhieàu ñieàu töông gioáng khoâng? Coù chöù!

Ñöùc Khoång Töœ goïi teân thieät cuœa oâng Taêng Töœ (Tseng) maø noùi raèng: "Saâm ôi, Ñaïo ta laø do moät leõ maø suoát thoâng taát caœ". OÂng Taêng Töœ ñaùp "Daï". Khi Ñöùc Khoång ra roài, chö moân ñeä cuœa ngaøi beøn hoœi oâng Taêng Töœ raèng: "Thaày daïy nhö vaäy laø nghóa gì?". OÂng Taêng Töœ ñaùp: "Ñaïo cuœa Thaày chæ gom vaøo caùi ñöùc trung thöù maø thoâi". (Ch. IV,15).

OÂng Töœ Coáng (Tseu Kong) hoœi ñöùc Khoång Töœ: "Ví nhö coù ngöôøi thi aân boá ñöùc cho khaép caœ daân gian, laïi hay cöùu teá cho ñaïi chuùng, thì neân nghó cho ngöôøi aáy ra theá naøo? Coù neân goïi laø ngöôøi nhaân chaêng?". Ñöùc Khoång Töœ ñaùp: "Sao chæ goïi laø ngöôøi nhaân thoâi? AÉt goïi laø baäc thaùnh môùi xöùng. Vua Nghieâu vua Thuaán cuõng khoù maø laøm xong nhöõng vieäc aáy. Naøy, ngöôøi nhaân heã muoán töï laäp laáy mình thì cuõng lo maø thaønh laäp cho ngöôøi; heã muoán cho mình thoâng ñaït, thì cuõng lo laøm cho ngöôøi thoâng ñaït; heã xöœ vôùi mình theá naøo thì cuõng xöœ vôùi ngöôøi xung quanh mình theá aáy. Ñoù laø nhöõng phöông phaùp phaœi thi haønh ñeå trôœ neân ngöôøi nhaân ñöùc vaäy" (Ch. VI,28)

CAO ÑEÏP CUŒA NHAÂN VAØ NGHÓA

1. Tö caùch cao ñeïp cuœa ngöôøi "Nhaân".

Theo Khoång Töœ, ngöôøi nhaân chæ nghó ñeán ngöôøi khaùc vaø khoâng tìm ích lôïi rieâng cho mình. Ngaøi daïy: "Keœ naøo nöông theo lôïi maø thi haønh, aét coù nhieàu oaùn thuø" (Ch. IV,12).

Thaùnh Phaoloâ trong thö göœi cho giaùo daân Corintoâ khoâng noùi gì khaùc hôn: "Ñöøng ai lo tìm ích lôïi rieâng cho mình, nhöng ích lôïi cho ngöôøi khaùc" (1Cr 10,23).

Loøng nhaân cuœa khoång giaùo thì loaïi boœ heát moïi moái hieàm thuø. Ñöùc Khoång Töœ noùi: "OÂng Baù Di (Po Yi) vaø oâng Thuùc Teà (Chou Tsi) khoâng nhôù ñeán vieäc xaáu ñaõ qua cuœa ngöôøi, cho neân ít ai oaùn gheùt hai oâng aáy" (Ch. 522).

Theo saùch Huaán Ca: "Oaùn haän, giaän hôøn, thaœy laø quaùi gôœ. Keœ coù toäi laø chuœ nhaân nhöõng ñieàu xaáu ñoù" (27,30).

Thaùnh Phaoloâ vieát cho giaùo ñoaøn EÂpheâsoâ: "Anh chò em haõy tröø dieät khoœi mình anh chò em moïi gay gaét, moïi töùc giaän, moïi caêm phaãn, moïi rieác maéng, moïi chöœi ruœa vaø moïi thöù gian aùc. Traùi laïi haõy aên ôœ hieàn laønh , hoøa nhaõ vôùi nhau. Haõy tha thöù cho nhau, nhö Thieân Chuùa, vì Ñöùc Kitoâ, ñaõ tha thöù cho anh chò em vaäy" (4,31-32).

Ngöôøi coù loøng nhaân phaœi toœ ra nhaân haäu khoâng nhöõng trong vieäc laøm, maø coøn caœ trong lôøi noùi. OÂng Taêng Töœ töï nhuœ: "Haèng ngaøy ta haõy xeùt mình veà ba ñieàu naøy: 1) Laøm gì cho ai, ta coù heát loøng hay chaêng? 2) Keát giao baèng höõu, ta coù giöõ tín thaät hay chaêng? 3) Ñaïo lí do thaøy truyeàn daïy, ta coù taäp hay chaêng?" (Ch. I,4).

Loøng chaân thöïc, löông thieän vaø thaät thaø laø nhöõng ñöùc tính coát yeáu cuœa ngöôøi coù loøng nhaân. OÂng Phan Trì ñaõ hoœi Ñöùc Khoång Töœ: "Loøng nhaân laø gì?", Ngaøi traœ lôøi: "Khi ôœ nhaø mình giöõ gìn dung maïo cho khieâm cung. Khi ra laøm vieäc, mình thi haønh moät caùch kính caån. Khi giao thieäp vôùi ngöôøi, mình giöõ daï trung thaønh. Daãu coù ñi ñeán ñoaøn rôï phöông Ñoâng phöông Baéc, mình cuõng chaúng boœ ba caùi haïnh cung, khieâm vaø trung aáy. Nhö vaäy laø ngöôøi coù ñöùc nhaân" (Ch. XIII, 19). Thaày coøn baœo: "Ngöôøi maø khoâng giöõ lôøi (khoâng tín thaät), ta khoâng bieát ngöôøi aáy laøm vieäc gì cho neân ñöôïc. AÁy cuõng nhö coã xe lôùn laø xe boø maø chaúng coù caùi ngheâ, coã xe nhoœ laø xe ngöïa maø chaúng coù caùi ngoät, thì xe laøm sao maø ñi cho ñöôïc!" (Ch. II,22).

Ñöùc Khoång Töœ coøn löu yù raèng: "Höùa nhieàu maø laøm ít, ngöôøi quaân töœ laáy laøm hoå theïn" (Ch. XIV,29).

Nhöõng giôùi luaät cuœa Ñöùc Khoång Töœ quaœ khoâng xa vôùi giôùi luaät cuœa Phaùc AÂm: "Chôù gì "coù" noùi "coù", "khoâng" noùi "khoâng"! Ñieàu gì theâm bôùt ñeàu xaáu xa" (Mt 5,37).

Saùch Huaán Ca cuõng leân aùn nhöõng ngöôøi ba hoa, maùch leœo, noùi xaáu, ñaët chuyeän, caõi loän: "Ñoà khoán kieáp, löôõi maùch leœo. Löôõi maùch leœo ñaõ ñaày aœi bao ngöôøi, ñaõ ñuoåi hoï töø nöôùc naøy qua nöôùc khaùc, ñaõ phaù huœy nhöõng thaønh trì kieân coá, ñaõ laät ñoå laâu ñaøi nhöõng keœ lôùn. Löôõi maùch leœo ñaõ ñuoåi ñi nhöõng vôï hieàn taøi, boùc loät hoa quaœ do coâng lao hoï" (28,13-15).

Sau cuøng, trong Luaän Ngöõ, Ñöùc Khoång Töœ ca ngôïi haïnh phuùc, nieàm vui vaø an bình cuœa ngöôøi coù loøng nhaân: "Ngöôøi trí öa nöôùc, ngöôøi nhaân öa nuùi, ngöôøi trí öa ñoäng, ngöôøi nhaân öa söï yeân tónh. Bôœi vaäy cho neân ngöôøi trí thöôøng ñöôïc vui söôùng, coøn ngöôøi nhaân thì soáng thoï" (Ch. VI,21). Choã khaùc ngaøi laïi baœo: "Baäc trí chaúng meâ hoaëc, nghi laàm; baäc nhaân chaúng lo raàu; baäc doõng chaúng sôï seät" (Ch. IX,27)

Baøi giaœng treân nuùi laïi chaúng coâng boá nhöõng Phuùc Thaät ñoù sao? "Phuùc cho keœ dòu daøng, phuùc cho ngöôøi hay thöông xoùt, phuùc cho keœ coù loøng thanh saïch, phuùc cho keœ yeâu chuoäng hoøa bình!" (Mt 5,3-9).

Saùch Caùch Ngoân cuœa vua Salomon tuyeân boá: "Duyeân cuœa moät ngöôøi laø loøng nhaân" (19,2). "Loøng nhaân vaø ñöùc trung tín canh phoøng beân vua, vaø ngaøi baœo veä ngai vaøng loøng nhaân nghóa" (20,28).

Rieâng saùch Huaán ca laïi vinh thaêng ñöùc Baùc AÙi: "Nöôùc giaäp taét löœa chaùy, laøm phuùc xaù toäi khieân. Ai roäng loøng laøm phöôùc, chuaån bò cho töông lai. Gaëp ngaøy bò sa ngaõ, seõ tìm ñöôïc söï ñôõ naâng" (2,30-31?).

2. Tö caùch cao ñeïp cuœa ngöôøi "Nghóa".

Ñöùc Khoång Töœ khoâng chæ ca ngôïi ngöôøi nhaân, ngaøi coøn khen lao ngöôøi nghóa, keœ coâng chính: "Ngay thaúng thay quan söœ Ngö (Yu)! Trong khi nöôùc nhaø ñöôïc thaùi bình, oâng vaãn ngay thaúng nhö muõi teân. Trong khi nöôùc nhaø phaœi loaïn laïc, oâng cuõng vaãn ngay thaúng nhö muõi teân. Quaân töœ Cöø Baù Ngoïc (K'iu Po Yu)! Luùc nöôùc nhaø ñöôïc thaùi bình thì oâng laøm quan, luùc nöôùc nhaø phaœi loaïn laïc thì oâng thoái lui, ñi aån daät vôùi thaân theá vaø ñaïo ñöùc" (Ch. XV,6).

Saùch Caùch Ngoân cuœa vua Salomon cuõng noùi nhö vaäy: "Döï tính cuœa ngöôøi coâng chính laø coâng baèng, möu ñoà cuœa keœ gian aùc laø löøa ñaœo" (12, 5). "Coâng chính laøm lôùn daäy caœ moät daân toäc, nhöng toäi loãi laø noãi sæ nhuïc cuœa chö daân" (14,30).

Phuùc AÂm thaùnh Matheâoâ coâng boá nhöõng moái phuùc thaät "cuœa keœ ñoùi khaùt söï coâng chính" vaø cuœa "nhöõng ngöôøi bò baùch haïi vì leõ coâng baèng" (Mt 5,6-10). Coøn Thaùnh Vònh laïi khen lao coâng ñöùc cuœa ngöôøi nhaân haäu vaø ngöôøi coâng chính: "Ngöôøi nhaân ñoäng loøng traéc aån, haønh ñoäng theo löông taâm. Ngöôøi coâng chính khoâng bao giôø lao ñao, ngaäp ngöøng, hoï ñöôïc muoân ñôøi ghi nhôù" (Tv 31,5-7).

3. Töù haœi giai huynh ñeä.

Khi xaây döïng neàn Trieát hoïc luaân lí cuœa ngaøi treân hai ñöùc Nhaân vaø Nghóa hay treân Loøng Töø Nhaân vaø Leõ Coâng Chính (la bonteù et la justice), Ñöùc Khoång Töœ ca khen Tình Huynh Ñeä cuœa loaøi ngöôøi: "Baäc quaân töœ luùc naøo cuõng thaønh kính töï tu, khoâng phaïm ñieàu loãi laàm. Ñoái vôùi ngöôøi thì giöõ khieâm cung vaø giöõ hôïp leã. Ngöôøi ta trong boán beå ñeàu laø anh em vôùi mình heát. Vaäy baäc quaân töœ caàn chi phaœi lo ngaïi chaúng coù anh em" (Ch. XII,5).

Ñaïo Khoång vaø Kitoâ giaùo laïi gaëp nhau theâm nöõa trong phaïm vi naøy. Khi noùi vôùi ngöôøi Bieät phaùi vaø caùc vaên só, Chuùa Gieâsu ñaõ ñeà cao Tình Huynh Ñeä lieân keát moïi ngöôøi: "Phaàn caùc ngöôi, caùc ngöôi ñöøng ñeå ai goïi mình laø Thaày, vì caùc ngöôi chæ coù moät Thaày vaø taát caœ caùc ngöôi laø anh em vôùi nhau" (Mt 23,8).
 
 
 
 
 

V. NHÖÕNG GIAÙ TRÒ TIEÀN KITOÂ GIAÙO CUŒA ÑAÏO LAÕO

Hoïc thuyeát tu ñöùc maø Laõo Töœ (Lao Tseu), Trang Töœ (Tchouang Tseu) vaø Lieät Töœ (Lie Tseu) giaœng daïy, coát taïi vieäc thöïc haønh hai nhaân ñöùc voán ñöôïc ñeà cao trong Kitoâ giaùo, laø ñöùc Khieâm Nhöôøng vaø ñöùc Khoù Ngheøo.

ÑÖÙC KHIEÂM NHÖÔØNG

1. Khieâm nhöôøng ñeå keát hôïp maät thieát vôùi Ñaïo.

Chính khi bieát töï haï maø Laõo Töœ ñaõ soáng keát hôïp maät thieát vôùi Ñaïo (Tao). "Ñaïo Lôùn traøn laáp, beân phaœi beân traùi. Vaïn vaät nhôø Ñaïo maø sinh ra, maø khoâng moät vaät naøo bò Ñaïo khöôùc töø, Xong vieäc roài khoâng ñeå teân. Che chôœ nuoâi naáng muoân loaøi, maø khoâng laøm chuœ. Thöôøng khoâng ham muoán, neân coù theå goïi teân laø Nhoœ. Ñöôïc muoân vaät theo veà maø khoâng laøm chuœ, neân coù theå goïi teân laø Lôùn. Baäc Thaùnh Nhôn cho ñeán ngaøy cuøng, khoâng cho mình laø lôùn. Cho neân môùi thaønh ñöôïc vieäc lôùn cuœa mình" (Ch. XXXIV) (14).

Choã khaùc Laõo Töœ daïy: "Baäc Thöôïng Thieân gioáng nhö nöôùc, nöôùc thì hay laøm lôïi cho vaïn vaät maø khoâng tranh. ÔŒ choã maø ngöôøi ngöôøi ñeàu gheùt, neân gaàn vôùi Ñaïo. ÔŒ thì hay löïa choã thaáp, loøng thì chòu choã thaâm saâu. Xöœ theá thì thích duøng ñeán loøng nhaân. Noùi ra thì trung thaønh khoâng sai chaïy. Söœa trò thì chòu laøm cho ñöôïc thaùi bình. Laøm vieäc thì hôïp vôùi taøi naêng. Cöœ ñoäng thì hôïp vôùi thôøi buoåi. OÂi, vì khoâng tranh, neân khoâng sao laàm loãi" (Ch.VIII).

Sau cuøng, vì "trôœ laïi laø caùi ñoäng cuœa Ñaïo, yeáu meàm laø caùi duïng cuœa Ñaïo" neân "trong khi vaïn vaät döôùi trôøi sinh ra nôi "Coù", vaø "Coù" laïi sinh ra töø nôi "Khoâng"(Vaïn vaät luoân luoân töï giaœm ñeå trôœ veà vôùi tính caùch ñôn thuaàn nguyeân khôœi) (Ch. 40).

Vaäy loøng khieâm toán trong ñaïo Laõo coát taïi do baét chöôùc loøng khieâm toán cuœa Ñaïo. Thöïc teá, loøng khieâm toán aáy raát gaàn vôùi ñöùc khieâm nhöôøng trong Kitoâ giaùo. Ngöôøi kitoâ höõu noi göông Ñöùc Kitoâ maø soáng khieâm nhöôøng, nhö chính Ngaøi ñaõ keâu goïi: "Heát thaœy nhöõng ai meät moœi vaø vaát vaœ, haõy ñeán vôùi Ta, Ta seõ naâng ñôõ vaø an uœi. Anh em haõy mang laáy aùch cuœa Ta vaø haõy hoïc vôùi Ta, vì Ta coù loøng nhaân töø vaø khieâm nhöôøng, nhö theá anh em seõ ñöôïc bình an trong taâm hoàn" (Mt 11,28-29).

Thaùnh Pheâroâ ñaõ vieát cho caùc tín höõu: "Anh chò em haõy aên ôœ khieâm toán vôùi nhau, vì Thieân Chuùa choáng laïi keœ kieâu ngaïo vaø ban ôn cho keœ khieâm nhöôøng. Haõy haï mình xuoáng döôùi caùnh tay uy quyeàn cuœa Chuùa, ñeå Chuùa toân anh chò em leân trong ngaøy thuaän tieän" (IPr 5,5-6).

Ñaâu laø nhöõng qui luaät haïnh kieåm maø moät Hieàn Nhaân trong ñaïo Laõo phaœi soáng theo göông Ñaïo? Laõo Töœ daïy chuùng ta raèng nhaân ñöùc lôùn nhaát chính laø haõy neân gioáng treœ nhoœ: "Keœ maø Ñöùc daày, gioáng nhö con ñoœ, ñoäc truøng khoâng caén , thuù döõ khoâng aên, aùc ñieåu khoâng xôùt" (Ch. LV).

Phuùc AÂm theo thaùnh Matheâoâ cuõng daïy chuùng ta veà söï cao caœ cuœa tuoåi thô. "Khi caùc moân ñeä laïi gaàn hoœi Chuùa Gieâsu raèng: Thöa Thaày, ai laø ngöôøi lôùn nhaát trong Nöôùc Trôøi? Chuùa lieàn goïi moät em nhoœ laïi, cho ngoài giöõa caùc oâng vaø baœo: Thaät, neáu anh em khoâng trôœ laïi maø neân nhö treœ em, thì seõ chaúng ñöôïc vaøo Nöôùc Trôøi. Vaäy ai töï haï coi mình nhö em nhoœ naøy, ngöôøi aáy seõ laø ngöôøi lôùn nhaát trong Nöôùc Trôøi. Coøn ai ñoùn tieáp moät em nhoœ nhö theá naøy vì danh Thaày, laø tieáp ñoùn chính Thaày" (Mt 18,1-5)

2. Töï Haï seõ ñöôïc naâng leân.

Ngöôøi Hieàn cuœa Ñaïo Laõo seõ ñöôïc naâng leân bôœi vì oâng ñaõ töï haï mình xuoáng. OÂng seõ ñöôïc toân vinh bôœi vì oâng ñaõ töï xoùa mình ñi. Cuoán Ñaïo Ñöùc Kinh (Tao To King) ñan cöœ cho chuùng ta nhieàu thí duï.

Theo göông Trôøi vaø Ñaát: "Trôøi daøi Ñaát laâu. Trôøi Ñaát sôœ dó daøi laâu, laø vì khoâng soáng cho mình, neân môùi ñaëng tröôøng sinh. Vì vaäy Thaùnh Nhôn, ñeå thaân ra sau maø thaân ôœ tröôùc, ñeå thaân ra ngoaøi maø thaân ñaëng coøn. Phaœi chaêng vì khoâng rieâng tö, maø thaønh ñöôïc vieäc rieâng tö" (Ch. VII). YÙ töôœng naøy, chuùng ta coøn ñoïc laïi moät caùch khaùc trong lôøi daïy: "Nhoùn goùt leân thì khoâng ñöùng vöõng; xoaïc chaân ra thì khoâng böôùc ñöôïc. Töï xem laø saùng thì khoâng saùng, töï xem laø phaœi thì khoâng choùi, töï xem laø coù coâng thì khoâng coâng, töï kieâu caêng thì khoâng ñöùng ñaàu" (Ch. XXIV). Choã khaùc nöõa, Laõo Töœ coøn khuyeân: "Ngöôøi khi môùi sinh thì meàm yeáu; maø khi cheát thì cöùng maïnh. Vaïn vaät coœ caây khi môùi sinh thì meàm dòu, maø khi cheát thì khoâ heùo. Cho neân cöùng vaø maïnh laø baïn cuœa cheát, meàm vaø yeáu laø baïn cuœa soáng" (Ch. LXXVI).

Nöôùc cuõng cho chuùng ta moät göông maãu tuyeät haœo veà ñieåm naøy: "Döôùi trôøi meàm khoâng chi hôn nöôùc, khoâng chi hôn ñoù ñöôïc, khoâng chi theá ñoù ñöôïc. Meàm thaéng cöùng, Yeáu thaéng maïnh. Döôùi trôøi khoâng ai khoâng bieát, nhöng khoâng ai coù theå laøm ñöôïc" (Ch. LXXVIII).

Lieät Töœ phaân bieät trong theá giôùi naøy thaønh hai con ñöôøng: "Con ñöôøng phuïc tuøng, kính caån vaø con ñöôøng baát phuïc tuøng, ngaïo ngheã. Caùc Tieàn nhaân nhaän ñònh veà nhöõng ngöôøi ñi theo hai con ñöôøng aáy nhö sau: Nhöõng ngöôøi ngaïo ngheã thì chæ ñöôïc thieän caœm nôi nhöõng ñieàu ti tieän nhaát; nhöõng ngöôøi kính caån laøm haøi loøng nhöõng ngöôøi troåi hôn hoï. Söï ngaïo ngheã raát nguy hieåm, bôœi vì chæ gaây thuø oaùn; söï kính caån laïi thaät vöõng chaéc, vì ñi ñaâu cuõng coù baïn höõu. Ngöôøi kính caån thaønh coâng moïi vieäc, trong ñôøi soáng tö cuõng nhö trong ñôøi soáng coâng, ñang khi ngöôøi ngaïo ngheã chæ neám toaøn thaát baïi" (Lieät Töœ, Ch. II. P)

Coøn Trang Töœ, oâng keå laïi giai thoaïi sau ñaây: "Ñöùc Khoång Töœ vaø caùc moân sinh cuœa Ngaøi bò giöõ laïi suoát baœy ngaøy taïi bieân giôùi nöôùc Chaân vaø nöôùc Teà (Tchen vaø Ts'ai). Thaøy troø suy nhöôïc gaàn cheát ñoùi. Coâng töôùc Jenn ñoùn tieáp Ngaøi vaø noùi vôùi ngaøi: "Ñeå traùnh ñaïi hoïa, phaœi heát söùc thöïc hieän nhöõng ñöùc tính hay nhöõng taøi naêng phi thöôøng nhö ngaøi ñaõ laøm. Caây cao thaúng nhaát seõ bò ñoán ngaõ tröôùc heát. Gieáng naøo nöôùc ngoït nhaát seõ bò khoâ caïn ñaàu tieân. kieán thöùc cuœa ngaøi laøm hoaœng sôï ngöôøi ngu ñaàn, aùnh saùng cuœa ngaøi ñaùnh thöùc nhöõng keœ ñieân roà... (Trang Töœ, Ch.20,D) (26)

Ñöùc khieâm nhöôøng laïi khoâng ñöôïc giaœng daïy trong Thaùnh Kinh nhö moät nhaân ñöùc lôùn ñoù sao? Saùch Huaán Ca khuyeân chuùng ta: "Hôõi con, trong giaøu coù, con haõy ôœ khieâm haï, vaø con seõ ñöôïc meán yeâu hôn ngöôøi haøo nhoaùng. Trong ñòa vò cao con haõy haï mình, vaø tröôùc maét Chuùa con seõ ñöôïc muoân ñaëc suœng. Vì lôùn lao thaät, quyeàn naêng cuœa Chuùa, nhöng ngöôøi maïc khaœi bí maät cuœa Ngöôøi cho keœ khieâm nhöôøng" (Hc 3,17-20).

Trong Phuùc AÂm thaùnh Matheâoâ, Chuùa Gieâsu noùi vôùi caùc Vaên Só vaø Bieät Phaùi: "Ai lôùn nhaát trong caùc ngöôi, haõy neân ñaày tôù caùc ngöôi. Vì ai naâng mình leân seõ bò haï xuoáng, ai haï mình xuoáng seõ ñöôïc naâng leân" (Mt 23,11-12).

Thaùnh Luca ñaõ keå laïi raèng Chuùa Gieâsu ñaõ duøng duï ngoân sau ñaây daïy veà ñöùc khieâm nhöôøng: "Baáy giôø Chuùa Gieâsu nhaän thaáy khaùch döï tieäc cöù choïn coã nhaát maø ngoài, neân noùi vôùi hoï duï ngoân naøy: Khi anh ñöôïc môøi ñi aên cöôùi, thì ñöøng ngoài vaøo coã nhaát, keœo lôõ coù nhaân vaät naøo quan troïng hôn anh cuõng ñöôïc môøi, vaø roài ngöôøi ñaõ môøi caœ anh laãn nhaân vaät kia phaœi ñeán noùi vôùi anh raèng: "Xin oâng nhöôøng choã cho vò naøy". Baáy giôø anh phaœi xaáu hoå maø xuoáng ngoài choã cuoái. Traùi laïi khi anh ñöôïc môøi, thì haõy vaøo ngoài choã cuoái, ñeå cho ngöôøi ñeán môøi anh phaœi ñeán noùi: "Xin môøi oâng baïn leân treân cho". Theá laø anh seõ ñöôïc vinh döï tröôùc maët moïi ngöôøi ñoàng baøn. Vì phaøm ai toân mình leân seõ bò haï xuoáng, coøn ai haï mình xuoáng seõ ñöôïc toân leân" (Lc 14,7-11).

3. Khieâm nhöôøng laø kín ñaùo, queân mình.

Tuy nhieân ngöôøi Quaân Töœ coøn phaœi toœ ra khieâm toán hôn thöôøng daân. Mình bieát nhieàu, laøm nhieàu ñaáy, nhöng vaãn kín ñaùo, queân mình, haàu "laøm khuoân maãu cho thieân haï, laø khe nöôùc cho toaøn daân. Rieâng mình thì cöù giöõ laáy Ñöùc, soáng ñôn sô nhö con treœ (x. Ch. 28). Cuõng theá "Bieát maø cho laø khoâng bieát thì cao, khoâng bieát maø cho laø bieát thì beänh" (Ch. 71)

Trang Töœ phaân bieät Thaùnh nhaân vôùi thöôøng daân nhö sau: "Thaùnh hieàn khaùc vôùi thöôøng daân ôœ choã: caùc ngaøi öa thích söï bình thaœn vaø traùnh caùi xaùo troän. Thöôøng daân thì ngöôïc laïi, tìm söï nhoän nhòp vaø troán söï an bình. Bieát maø laøm thinh, ñoù laø söï troïn haœo. Bieát roài ba hoa, ñoù laø söï baát toaøn. Caùc Coå nhaân höôùng veà söï toaøn haœo" (Trang Töœ, Ch. 32, C)

Rieâng oâng Lieät Töœ laïi keå cho chuùng ta giai thoaïi sau ñaây: OÂng Giang Chu (Yang Tchou) cuøng vôùi nhieàu moân sinh ñi ñeán nöôùc Song vaø troï trong moät khaùch saïn. Ngöôøi chuœ khaùch saïn coù hai baø vôï, moät xinh ñeïp, moät xaáu xí. Ngöôøi vôï xaáu ñöôïc moïi ngöôøi yeâu thöông vaø ngöôøi vôï ñeïp bò moïi ngöôøi ñaøm tieáu. OÂng Giang Chu hoœi moät chuù giuùp vieäc "taïi sao coù chuyeän ñoù". Chuù giuùp vieäc thöa: "Vì ngöôøi vôï ñeïp laøm daùng quaù, chuùng toâi khoâng öa. Trong khi ngöôøi vôï xaáu bieát mình laø xaáu, khieán chuùng toâi queân caœ caùi xaáu xí cuœa baø. OÂng Giang Chu noùi vôùi caùc moân sinh: "Caùc troø nhôù kó caâu chuyeän nheù. Laø ngöôøi khoân maø khoâng toœ ra laø mình khoân, ñoù chính laø caùi bí quyeát ñeå ñöôïc moïi ngöôøi quí meán" (Lieät Töœ, Ch. 2, O)

Ñöùc Laõo Töœ noùi: "Bôœi vaäy Thaùnh nhôn bieát mình maø khoâng töï xem mình laø saùng; Yeâu mình maø khoâng quí mình" (Ch. LXXVII)

Thaùnh Phaoloâ cho chuùng ta nhöõng giaùo huaán töông töï veà ñöùc khieâm nhöôøng: "Anh em haõy ñoàng taâm nhaát trí vôùi nhau, ñöøng töï cao töï ñaïi nhöng haõy ham thích nhöõng gì heøn moïn. Anh em ñöøng cho mình laø khoân ngoan" (Rm 12,16).

Trong ñôøi soáng coâng khai cuõng nhö trong ñôøi soáng rieâng tö, ñöùc khieâm nhöôøng caàn thieát ñaëc bieät cho nhöõng ngöôøi coù chöùc phaän höôùng daãn daân chuùng. Laõo Töœ töï hoœi "Taïi sao soâng vaø bieån coù theå laøm Vua traêm ngaøn thung luõng vaø hang saâu?". Roài ngaøi traœ lôøi: "Chính vì chuùng töï nguyeän ñöùng döôùi thaáp hôn moïi thung luõng vaø hang saâu. Vì theá moïi nöôùc ñeàu cuoàn cuoän ñoå veà chuùng". Roài Laõo Töœ noùi tieáp: "Bôœi vaäy, muoán ngoài treân daân, haõy laáy lôøi maø haï mình, muoán ñöùng tröôùc daân, haõy laáy mình ñeå ra sau. Vaäy neân thaùnh nhôn, ôœ treân maø daân khoâng hay naëng, ôœ tröôùc maø daân khoâng thaáy haïi. Vì theá, thieân haï khoâng chaùn, laïi coøn ñaåy tôùi tröôùc. Bôœi ñoù khoâng tranh, neân thieân haï khoâng cuøng tranh vôùi ñoù ñöôïc" (Ch.LXVI).

Trong moät Nöôùc cuõng vaäy: "Nöôùc lôùn maø laøm choã thaáp, seõ laø choã hôïp laïi cuœa thieân haï, laø gioáng caùi cuœa thieân haï. Gioáng caùi thöôøng laáy tònh vaø choã thaáp maø thaéng gioáng ñöïc" (Ch.LXI).

Ngaøy xöa caùc Thaùnh Ñeá ñeàu khieâm toán xöng mình baèng nhöõng töø ngöõ "Ngöôøi coâ thaân ñoäc maõ" ", "Ngöôøi voâ taøi, baát löïc", "Ngöôøi voâ danh tieåu toát". Vì khieâm toán khoâng laøm caùc ngaøi haï giaù. Quaœ nhö lôøi Laõo Töœ: "Moïi söï trong ñôøi, bôùt laø theâm, theâm laø bôùt" (Muoán taêng theâm uy tín, phaœi töï haï mình xuoáng, coøn muoán töï cao, töï ñaïi taát bò haï xuoáng vaø thu nhoœ laïi) (Ch. XLII).

Thaùnh Kinh cuõng daïy chuùng ta nhö vaäy veà ñöùc khieâm nhöôøng. Chuùa Gieâsu ñaõ noùi vôùi caùc moân ñeä: "Anh em bieát: thuœ laõnh caùc daân thì laáy quyeàn maø thoáng trò daân, nhöõng ngöôøi laøm lôùn thì duøng uy maø cai quaœn daân. Giöõa anh em thì khoâng ñöôïc nhö vaäy: Ai muoán laøm lôùn giöõa anh em, thì phaœi laøm ngöôøi phuïc vuï anh em. Cuõng nhö Con Ngöôøi ñeán khoâng phaœi ñeå ñöôïc ngöôøi ta phuïc vuï, nhöng laø ñeå phuïc vuï vaø hieán daâng maïng soáng laøm giaù chuoäc muoân ngöôøi" (Mt. 20,25-28).

Chuùng ta cuõng ñoïc thaáy trong Phuùc aâm thaùnh Macoâ: "Ai muoán laøm ngöôøi ñöùng ñaàu thì phaœi laøm ngöôøi roát heát vaø laøm ngöôøi phuïc vuï moïi ngöôøi" (Mc 9,35).

Tröôùc khi ñi chòu thöông khoù Chuùa Gieâsu ñaõ hoœi caùc moân ñeä: "Vaäy ai laø ngöôøi lôùn nhaát, ngöôøi ngoài baøn hay keœ haàu haï? Phaœi chaêng laø ngöôøi ngoài baøn? Theá maø Thaày, Thaày soáng giöõa anh em nhö keœ haàu haï" (Lc 22,27).

ÑÖÙC KHOÙ NGHEØO

1. Khoù ngheøo laø con ñöôøng ñeán vôùi Ñaïo.

Nhö ñaõ ñeà cao Ñöùc Khieâm Nhöôøng, Laõo giaùo coøn ñeà cao Ñöùc Khoù Ngheøo. Chính Ñöùc Khoù Ngheøo noái keát con ngöôøi vôùi Thaùi Cöïc (Principe) hay vôùi Ñaïo. "AÊn maëc loäng laãy, ñeo ñai vaø kieám saéc, ñoà aên thöùc uoáng dö daät vaø cuœa caœi ñaày traøn... ñoù chæ laø hang troäm cöôùp (ñaïo taëc) chöù ñaâu phaœi ñöôøng cuœa ñaïi Ñaïo" (x.Ch. LIII).

Chuùng ta cuõng gaëp nhöõng giaùo huaán nhö vaäy trong saùch Caùch Ngoân: "Thu taäp khoân ngoan coù giaù trò hôn vaøng doøng, thu taäp hieåu bieát quí hôn tieàn baïc" (Cn 16,16). "Ñöøng nhoïc coâng laøm giaøu, ñöøng nghó tôùi cuœa baát löông" (Cn 23,4). "Ngöôøi ngheøo khoù ñi theo ñöôøng coâng chính ñaùng quí troïng hôn ngöôøi giaøu coù maø ñi theo ñöôøng quanh co" (Cn 28,6).

Lôøi Phuùc aâm coøn nhaán maïnh hôn: "Khoâng ai coù theå laøm toâi hai chuœ ñöôïc, hoaëc gheùt chuœ naøy thì meán chuœ kia, hoaëc troïng chuœ naøy thì khinh chuœ khaùc. Caùc ngöôi khoâng theå vöøa laøm toâi Thieân Chuùa vaø tieàn baïc moät traät ñöôïc" (Mt. 6,24).

Thaùnh Phaoloâ ñaõ vieát cho Timoâteâ nhö sau: "Vaäy khi coù ñuœ côm aên aùo maëc, ta haõy laáy theá laø ñuœ. Coøn nhöõng keœ muoán laøm giaøu thì sa chöôùc caùm doã, sa vaøo caïm baãy vaø nhieàu öôùc muoán ngu xuaån ñoäc haïi; Ñoù laø nhöõng thöù laøm cho con ngöôøi chìm ñaém trong caœnh huœy dieät tieâu vong. Thaät theá, coäi reã sinh ra moïi ñieàu gian caùc laø loøng ham muoán tieàn baïc. Vì buoâng theo loøng ham muoán ñoù, nhieàu ngöôøi ñaõ laïc xa ñöùc tin vaø chuoác laáy bao noãi ñôùn ñau xaâu xeù" (ITm 6,8-10).

2. Giaøu sang phuù quí laø phuø vaân.

Laõo Töœ coi giaàu sang nhö moät söï hö aœo vaø phuø du maø khoâng coù theå baœo toaøn laâu daøi ñöôïc: "Khoâng theå giöõ böng maõi ñöôïc bình nöôùc ñaày, coù luùc noù seõ vôi; Khoâng theå giöõ maõi ñöôïc con dao saéc beùn, chaày kíp noù seõ cuøn! Cuõng vaäy, duøng vaøng baïc ngoïc ngaø chaát chöùa ñaày nhaø, chæ laø töï vôøi keœ troäm ñeán. Phuù quí laø ñieàu thieân haï ai cuõng muoán, laïi coøn khoa tröông thì khoâng vôøi hoïa ñeán cho mình sao ñöôïc" (x. Ch. 9: OÂm giöõ chaäu ñaày, chaúng baèng thoâi ñi; Duøng dao saéc beùn, khoâng beùn ñöôïc laâu; Vaøng ngoïc ñaày nhaø, khoù maø giöõ laâu; Giaøu sang maø kieâu, töï vôøi hoïa öu) (29)

Phuùc AÂm noùi gì vôùi chuùng ta? "Anh em ñöøng tích tröõ cho mình nhöõng kho taøng döôùi ñaát, nôi moái moït laøm hö naùt, nôi keœ troäm khoeùt vaùch vaø laáy ñi. Nhöng haõy tích tröõ cho mình nhöõng kho taøng treân trôøi, nôi moái moït khoâng laøm hö naùt, nôi troäm caép khoâng ñaøo ngaïch vaø laáy ñi ñöôïc. Vì kho taøng ôœ ñaâu thì loøng anh em ôœ ñoù" (Mt 6, 19-21).

Trong Phuùc AÂm thaùnh Luca cuõng coù lôøi raên truyeàn nhö vaäy: "Anh em haõy baùn cuœa caœi mình ñi maø boá thí. Haõy saém laáy nhöõng tuùi tieàn chaúng bao giôø cuõ raùch, moä