Moät khung trôøi xanh. Moät doøng nöôùc ñuïc laëng lôø. Coù gì ñaâu. Theá maø hôn möôøi naêm ñi xa, nhöõng hình aœnh aáy vaãn khoâng queân. Roài toâi nghó neáu coù moät ngaøy naøo ñoù ñöôïc nhìn laïi boùng döøa xuoâi laù. Hôn möôøi naêm taây phöông khoâng aùnh traêng ñeâm raèm, nghó ñeán traêng khuya maø nghe nhö chuyeän trong coå tích vaäy thoâi. Toâi mong moät ngaøy trôœ laïi vuøng nhieät ñôùi, nhìn laïi caùi naéng hanh, caùi möa raøo.

Öôùc mô cuõng gioáng nhö laøn söông moœng. Noù mô hoà laõng ñaõng ñaâu ñoù nhöng noù coù thaät. Töø nhöõng haït söông môø buïi, roài daàn daàn ñoïng leân thaønh haït söông suõng nöôùc. Khi thôøi gian chín tôùi, nhöõng haït söông truõng nöôùc aáy tróu naëng cho coïng laù thu treân caønh rôi xuoáng. Ñaáy laø luùc mô öôùc thaønh söï thaät.

Maùy bay xuoáng phi tröôøng Hongkong, naéng nhieät ñôùi choùi chang. Hongkong veà ñeâm choã naøo cuõng nhö traåy hoäi hoïa ñaêng. Khoâng thaønh phoá naøo röïc ñeøn maøu nhö theá. Nôi ñaây toâi khoâng baét gaëp boùng döøa eâm aœ, tieáng deá meøn ræ raœ trong möa. Hongkong laø moät thaønh phoá taây phöông hôn caœ taây phöông.

Rôøi HongKong qua Macao. Toâi muoán soáng laïi daáu aán lòch söœ cuœa caùc vò thöøa sai ñaõ moät thôøi döøng chaân nôi naøy nhö cöù ñieåm cho coâng cuoäc ñem Tin Möøng vaøo ñaát nöôùc Vieät Nam. Toâi muoán hình dung laïi moät chuùt lòch söœ, duø ñaõ khuaát boùng nhöng aâm voïng vaãn beàn bæ nhö nhöõng hình aœnh moäc maïc cuûa maœnh vöôøn cuõ, queâ xöa, cöù chìm chìm maø khoâng maát daïng.

Töôøng thaønh chaùy ñoå cuœa nhaø thôø chính toøa, nay coœ vaø reâu ñang im laëng ruœ kín bôø ñaù. Löa thöa vaøi ba khaùch du lòch, chaéc cuõng ñang ñi tìm daáu aán lòch söœ nhö toâi. Coù theå hoï laø con chaùu cuœa caùc anh huøng töœ ñaïo maø thaùnh tích ñaõ moät thôøi löu tröõ ôœ ñaây, nay tìm veà nguoàn coäi cuœa mình. Trôøi Macao baét ñaàu coù daùng ít oàn aøo. Meânh moâng. Toâi gaàn vuøng ñaát cuœa Phanxicoâ Xavieâ gôœi laïi thaân xaùc cho ñaát buïi laém roài.

Mô öôùc maø mình cöù tieáp tuïc öôùc mô, beàn bæ vaø kieân nhaãn thì hôi söông cuœa mô öôùc ruõ naëng cho caùnh laù thu phaûi rôi xuoáng thaønh traùi. Moät laàn nöõa, mô öôùc moät ngaøy naøo ñöôïc thaêm vieáng moä cuœa Xavieâ nôi vuøng ñaát caám ñaõ thaønh söï thaät. Rôøi Macao, toâi vaøo Trung Quoác, hi voïng tìm ñeán nôi Phanxicoâ Xavieâ ñaõ cheát.

Toâi ñang soáng moät buoåi chieàu hieàn dòu nhaát töø hôn möôøi naêm qua. Mieàn queâ Trung Quoác eâm aœ thanh bình. Toâi khoâng thaáy côø ñoœ vaø khaåu hieäu hoâ haøo ñaáu tranh giai caáp. Toâi ñaõ chuaån bò taâm hoàn ñeå nhìn laïi nhöõng bôø töôøng sôn ñoœ buùa lieàm, daáu hieäu kinh hoaøng tan toùc cuœa moät thôøi. Hoâm nay khoâng coøn. Toâi qua nhöõng con ñöôøng mieàn queâ hun huùt thaúng taép maø hai ven ñöôøng ruœ ngôïp boùng moät loaøi döông lieãu meàm maïi raát thi ca. Khoâng coù tieáng ñoäng cô. Khoâng khoùi xe. Chæ coù nhöõng vaønh xe ñaïp thong thaœ nhö trong khuoân vieân moät tu vieän vaéng. Thong thaœ hôn nöõa, nhö löôøi bieáng giaø nua, daêm ba chieác xe traâu.

Trôøi raát trong vaø raát xanh, raát cao vaø raát roäng. Thinh laëng eâm ñeàm laøm cho khoâng khí neân dòu vaø nhö coù chaát ngoït trong hôi thôœ. Ñaõ hôn möôøi naêm soáng trong moâi tröôøng ñöôøng phoá ngoäp xe coä, moät söï ngoät ngaït chaät choäi trong thieân nhieân laøm toâi, hoâm nay, nhö caùnh chim ñöùng tröôùc cöœa loàng, noù khoâng muoán bay voäi, noù muoán ruõ caùnh cho rôi xuoáng nhöõng buïi baëm ngaøy xöa cuõ tröôùc ñaõ. Nôi ñaây gioáng heät nhö mieàn ñaát queâ höông toâi. Cuõng coù caùnh böôùm vaø haøng daäu vôùi daây möôùp hoa vaøng. Buïi mía vaø caùnh chuoàn chuoàn. Meï queâ phôi thoùc beân saân nhaø.

Coù maùi nhaø cong daùng chuøa, ñình laøng vaø coång vaøo laøng nhöng khoâng thaáy thaùp chuoâng. Caœ mieàn ñaát roäng toâi ñi qua maáy ngaøy nay roài khoâng thaáy ngoâi thaùnh ñöôøng naøo. Nghe noùi caùch ñaây khaù xa, ngaøy xöa coù moät laøng Coâng Giaùo, ôœ ñoù coù nhaø thôø, nhöng baây giôø khoâng roõ coù coøn daân chuùng khoâng.

Ngöôøi baïn daãn ñöôøng ngoœ yù daãn toâi ñi neáu toâi muoán tham quan. Chuùng toâi xuoâi mieàn treân chuyeán xe ñoø cuœa moät ñöôøng queâ maø laâu laém môùi gaëp moät chieác chaïy ngöôïc chieàu. Ñoàng luùa meânh moâng. Thanh thaœn. Khoâng coù daáu veát gì cuœa xaõ hoäi maø moät thôøi buùa lieàm ñaáu toá kinh hoaøng. Coù theå caùi khoâng khí aáy vaãn naèm trong tim nhöõng ngöôøi daân naøy kín ñaùo, toâi chæ laø khaùch laï töø phöông xa neân khoâng mang u uaån cuœa hoàn thieâng oan traùi maø chöa haún laø ñaõ vaéng boùng ñi xa. Khoâng coù maøu ñoœ xaõ hoäi chuœ nghóa, chæ coù maøu xanh cuœa ruoäng vöôøn, maøu vaøng cuœa coœ raï. Ñoái vôùi vieãn khaùch laï nhö toâi, toâi thaáy trôøi thaät ñeïp vaø toâi ñang soáng treân moät queâ höông thanh bình.

Ngöôøi daãn ñöôøng baét ñaàu ngô ngaùc tìm laïi kí öùc ñeå chæ cho toâi daáu tích cuœa lòch söœ. Tröôùc maët toâi laø röøng tre. OÂng ta phaân vaân, khoâng xaùc ñònh laém, chæ cho toâi moät choã, baœo raèng ngaøy xöa ôœ ñaây coù töôïng Ñöùc Meï. OÂng nhôù tröôùc khi vaøo laøng, coù moät töôïng ñaøi Ñöùc Meï maø chính oâng cuõng khoâng bieát bò phaù töø bao giôø. Ñaõ laâu quaù roài baây giôø oâng môùi trôœ laïi nôi naøy. Chuùng toâi ñaõ xuoáng xe ñoø töø luùc naõy. Ñeå ñeán nhaø thôø, chuùng toâi phaœi theo ñöôøng queâ maø ñi. Töø naõy ñeán giôø, toâi khoâng gaëp ai treân ñöôøng. Con ñöôøng vaãn coøn nhöng khoâng ai saên soùc ñaõ trôœ thaønh daáu moøn ít ngöôøi qua laïi. Khoâng thaáy nhaø nhöng coù ngöôøi ôœ vì chung quanh choã toâi ñi laø nhöõng nöông saén cao xanh ñeán ñaàu ngöôøi. A! kia roài! coù boùng thaùnh giaù.

Ngoâi thaùnh ñöôøng khaù lôùn. Loái kieán truùc ñoâng phöông raát coâng trình, maùi cong, cöœa goã to naëng. Hoâm nay hoaøn toaøn vaéng laëng. Khi caùch maïng tieâu dieät toân giaùo thì xöù ñaïo taœn maùc moãi ngöôøi moät nôi. Chính quyeàn bieán vuøng ñaát naøy thaønh traïi cuøi, nhöng khoâng ai saên soùc neân nhöõng ngöôøi cuøi cuõng daàn daàn troán boœ ñi heát. Ñaõ bao naêm nhö theá roài, khoâng ai nhôù. Ngoâi nhaø thôø vaãn coøn, nhöng noù coøn laïi nhö nieàm tin trong linh hoàn khoâng theå tieâu dieät ñöôïc thoâi. Nieàm tin haèn leân nhöõng suø xì cuœa thöông tích. Chung quanh nhaø thôø, töôøng voâi long lôœ. Treân keõ ñaù, coœ moïc boø töøng khoaœng. Caùc cöœa soå khoâng coøn, ñaõ bò thaùo gôõ töø bao ñôøi. Treân töôøng, löu laïi veát môø cuœa nhöõng khaåu hieäu hoâ haøo chuœ nghóa Marx. Nhaø thôø ñöôïc bao goïn, noåi baät leân giöõa röøng khoai mì. Noù nhö moät haœi ñaœo troài leân treân maët bieån xanh maø chung quanh laø ruoäng saén. Khoai lang boø chung quanh giaùo ñöôøng.

Gioù luøa qua cöœa soå, giaùo ñöôøng maùt dòu töø bôø ñaù thôœ ra. Trong nhaø thôø khoâng coøn daáu veát coù ngöôøi lui tôùi. Gian cung thaùnh hoang taøn. Treân noùc cao maáy con chim seœ ræa caùch keâu lieáp nhieáp. Hoang vu nhöng an bình. Vaéng laëng nhöng eâm ñeàm. Chaéc laâu laém roài khoâng ai lai vaõng tôùi ñaây ngoaïi tröø nhöõng ngöôøi laøm vöôøn vaøo nghæ trong nhöõng tröa heø noùng. Röøng thöa vaø ngoâi thaùnh ñöôøng coå. AÂm coù lôøi thô nhö man maùc moät chuùt noãi nieàm rieâng, nhöng trong thinh laëng kyõ löôõng, thanh aâm cuûa hoàn thô raát cao sieâu thanh thoaùt. Caùi eâm ñeàm ôœ ñaây laø eâm ñeàm thaùnh thieän traàm traàm lôøi kinh caàu cuœa Haøn Maëc Töœ: "Thô toâi bay suoát moät ñôøi chöa thaáu." Kinh caàu laø nhöõng bôø ñaù. Giaùo ñöôøng khoâng coøn laàu chuoâng voïng veà khi chieàu xuoáng. Ngöôøi xöa ñaõ khuaát boùng. Moät thuœa nôi röøng thöa naøy chaéc ñaõ vui laém vaøo nhöõng muøa hoa thaùng naêm kính daâng Meï. Toâi ñöùng trong giaùo ñöôøng nghe aâm u voïng veà töø quaù khöù ñaõ môø mòt. Thôøi gian vaø bieán ñoåi cuœa doøng ñôøi.

Naéng ban tröa roän raõ nhöng khoâng gay gaét. Röøng xanh nhö taám thaœm thaám huùt naéng maët trôøi roài loïc ñi söùc noùng naøo voâ leã quaù ñoä laøm cho thaùng haï neân dòu. Toâi ra ngoài nghæ beân bôø daäu nhìn ngoâi giaùo ñöôøng. Ngoâi thaùnh ñöôøng thanh thaœn khoâng phaøn naøn, khoâng thao thöùc veà soá phaän mình. Hoâm nay nhaø Chuùa khoâng coøn neán höông hoa, nhöng laø choã nghæ tröa cho nhöõng ngöôøi lao ñoäng ngheøo khoå. Nhaø Chuùa thaønh choã cho caùc em chaên traâu coù theå vui ñuøa. Luùc naøo vaø choã naøo thì Tin Möøng cuõng coù ñaát soáng. ÔÛ nhöõng nghòch caûnh khoù khaên, ngöôøi ta töôûng phaûi böùng reã ñeå baûo veä Tin Möøng. Nhöng thaät ra, Tin Möøng ñaõ cho hoï naêng löïc soáng ñeå khoûi bò böùng reã. Tin Möøng nhö sôïi daây leo, ñöùt töøng khuùc, thì töøng khuùc aáy naåy maàm. Toâi khoâng thaáy taâm traïng chua xoùt cho ngoâi thaùnh ñöôøng moät thôøi vang boùng maø nay chìm im. Moãi neùt coù veœ ñeïp rieâng. Vang cung ñaøn thì veœ ñeïp thaønh quyù phaùi suœng moä. Hoang vu thì neùt ñeïp trôœ neân linh thieâng kín ñaùo.

Ñaùng nheõ toâi phaœi tieác laém cho caùi thôøi nguy nga traùng leä cuœa neàn nhaø thôø boùng loaùng chöù. Khoâng hieåu sao taâm tö toâi phaúng laëng vaø nghe nhö caâu kinh vaãn coøn aâm. Ngoâi thaùnh ñöôøng töï noù nhö ñang ñoái thoaïi vôùi vuõ truï nhaân sinh. Khoâng cheát. Khoâng hoang vu laïnh leõo. Cöù nhìn thaät kó, ngoâi giaùo ñöôøng bình an nhö moät caâu vaên ñeïp ñang chôø ngöôøi bieát chöõ.

Toâi bieát ôœ ñaây seõ coù hoang vu. Tröôùc khi ñi, toâi saép saün cho mình moät taâm hoàn mang maøu tím. Toâi muoán ñöùng beân töôøng voâi ñoå naùt ñeå aâm voïng veà nhöõng ngaøy loaïn laïc ñieâu linh. Toâi muoán ñi tìm di tích lòch söœ ñeå ñem hoàn mình vaøo moät quaù khöù u uaån. Toâi nhö caàn nhöõng daáu aán ñoù cho khôi löœa tin meán trong hoàn mình. Baây giôø, tröôùc maët toâi laø daáu aán lòch söœ ñoù. Hoang taøn ñieâu linh coøn laïi. Im vaø vaéng. Ñaùng lí söï ñoå naùt aáy phaœi chuøng tim toâi cho nhôù tieác moät thuœa vaøng son cuœa Giaùo Hoäi. Nhöng khoâng! Toâi khoâng buoàn, maø nhö coù moät caûm nghieäm thanh bình ñang ôœ moät ñoä rung raát laï. Toâi yeâu caùi hoang vu nôi naøy. Toâi quyù meán veœ ñeïp quanh naêm chæ coù möa naéng thieân nhieân rôi treân bôø ñaù coøn laïi cuœa ngoâi thaùnh ñöôøng.

Coù phaûi caùi nuoái tieác trong toâi khi xöa laø nuoái tieác cuœa nhöõng nghi leã hoa ñeøn chöù chöa chaéc laø nuoái tieác nieàm tin?

Toâi vaãn nhìn veà Giaùo Hoäi vôùi caáu truùc cuœa noù, phaåm traät, chöùc saéc, nhaø cöœa, toå chöùc. Coù phaûi khi ngöôøi ta leä thuoäc vaøo nhöõng hình thöùc naøy quaù ñoä thì khi maát noù ngöôøi ta nhö maát caœ nieàm tin. Chieàu nay, toâi thaáy nieàm tin nôi ñaây ñaõ ñöôïc ñoát chaùy heát nhöõng reâu tua baùm chung quanh. Khoâng nghi leã, khoâng chuoâng caàu, khoâng baùi phuïng. Moät nieàm tin raát sieâu thoaùt.

Toâi seõ ñi xa vaø khoâng bao giôø trôœ laïi nôi ñaây nöõa. Töôøng ñaù naøy seõ chòu ñöïng ñöôïc bao nhieâu muøa naéng möa? Coù khi naøo lôøi kinh trôœ veà, coù khi naøo muøa hoa thaùng naêm seõ laïi nhoän nhòp chaân ngöôøi chung quanh giaùo ñöôøng, hay seõ laø vónh vieãn hoang vu nhö hoâm nay?

Coøn toâi, ngoâi nhaø thôø naøo seõ cuûa toâi mai sau trong cuoäc ñôøi linh muïc? Toâi seõ laø linh muïc mieàn queâ hay thaønh phoá? Nhaø thôø xöù toâi seõ sang troïng hay ñôn sô? Toâi nhìn baàu trôøi maø muoán daâng moät lôøi kinh ngaén. Toâi vaøo giaùo ñöôøng laàn cuoái ñeå töø giaõ nhöõng vuoâng cöœa.

Khoâng tieáng ñoäng. Coù cuï giaø ñang lau chaân coät nhaø thôø. AÙnh naéng xeá tröa, ngang qua röøng tre lao xao gioù, doïi qua maáy khung cöûa soå ñaõ maát caùnh laøm thaønh nhöõng ñoám hoa naéng raûi ñoù ñaây treân neàn nhaø saäm toái. Toâi toø moø doõi nhìn. Cuï xoa chaân coät baèng caùi khaên gieœ. Phaœi maát moät luùc toâi môùi böøng tænh. Im laëng. Toâi ñöùng cheát im. Hai haøng coät laø loaïi goã giaø, to lôùn, uy nghi, thaúng huùt. Loøng nhaø thôø saâu thaúm. Baây giôø toâi môùi hieåu roõ söï vieäc. Buïi phuœ hai haøng coät dô baån, nhöng töø chaân coät ôû neàn nhaø leân tôùi choã tay cuï vôùi tôùi, taát caœ caùc chaân coät ñeàu saïch boùng, ñen saäm maøu goã lim. Chuùa ôi! cuï vaãn ñeán ñaây ñeå lau nhöõng chaân coät naøy sao?

Naêm ñoù, heø 1989, toâi chuaån bò laõnh chöùc Phoù Teá. Chæ moät naêm sau nöõa toâi seõ laø linh muïc. Toâi nhôù ngaøy aáy toâi röng leä nhìn cuï giaø coøng löng laëng leõ lau töøng chaân coät nhaø thôø. ÔŒ moät nôi quaù xa xoâi, khoâng ai bieát tôùi, coù moät ngoâi thaùnh ñöôøng hoang vu, moät nieàm tin thieát tha. Toâi bieát trong ñôøi mình duø coù daâng leã soát saùng ñeán ñaâu cuõng chaúng theá naøo ñeïp nhö thaùnh leã haøng ngaøy cuœa cuï. Thaùnh leã khoâng baùnh vaø röôïu. Thaùnh leã baèng moät ñôøi quaù ñoãi yeâu meán.

Toâi xa daàn khu röøng.

Baàu trôøi ôœ ñoù nhö lôøi kinh ñang daâng leân cao. Moät buoåi chieàu laøm toâi muoán suy nghó veà thaønh toá laøm neân Giaùo Hoäi vaø ñaâu laø veœ ñeïp cuœa Giaùo Hoäi. Nhaø thôø thì caàn thieát, nhöng veœ ñeïp cuœa Giaùo Hoäi trong yù nghóa ôn cöùu ñoä laïi khoâng ôœ nhöõng nghi leã ñaày maøu saéc, hay ñeàn thôø to lôùn. Veœ ñeïp cuœa Giaùo Hoäi quaù saâu, noù thaàm laëng trong taâm hoàn. Thaàm laëng ñaõ laø khoù thaáy roài, laïi coøn thaàm laëng trong taâm hoàn neân noù quaù saâu cho nhöõng doøng chöõ coù theå vieát ra.