Tủ sách của Giáo sư 25A: Trích đoạn từ tác phẩm “Chủ nghĩa Ultramontanism (tuyệt đối hóa quyền giáo hoàng) và Truyền thống”, bìa cứng bên trái, bìa mềm bên phải


Peter Kwasniewski, ngày 21 tháng 11, viết: Năm 2024, tôi đã biên tập và xuất bản một tuyển tập có tựa đề Ultramontanism and Tradition: The Role of Papal Authority in the Catholic Faith (tạm dịch: Chủ nghĩa Ultramontanism và Truyền thống: Vai trò của thẩm quyền Giáo hoàng trong đức tin Công Giáo – hiện cũng có trên các trang Amazon). Tác phẩm này tập hợp các bài viết về chủ đề trên từ một nhóm tác giả đầy ấn tượng, bao gồm: Đức Hồng Y Raymond Leo Burke, Đức Giám Mục Athanasius Schneider, Phillip Campbell, Stuart Chessman, Charles Coulombe, Roberto de Mattei, Edward Feser, Timothy S. Flanders, Rémi Fontaine, một tu sĩ Dòng Đa Minh, Matt Gaspers, Jeremy Holmes, John P. Joy, Robert W. Keim, John Lamont, Sebastian Morello, Martin Mosebach, Clemens Victor Oldendorf, Thomas Pink, Enrico Roccagiachini, Eric Sammons, Joseph Shaw, Henry Sire, Thomas Sternberg, Darrick Taylor và José A. Ureta.

Mặc dù các tác giả này – như dự đoán – không đồng nhất với nhau trong mọi vấn đề, nhưng vẫn có một sự hòa hợp đáng kể trong các lập luận của họ. Theo tôi, sự hòa hợp này bắt nguồn từ nhận thức lịch sử sâu sắc và cam kết thần học đối với các nguyên tắc khách quan của đức tin Công Giáo – những nguyên tắc vốn tồn tại trước và chi phối việc thực thi bất cứ chức vụ giáo hội nào, kể cả chức vụ Giáo hoàng. Hơn nữa, các tác giả còn đi sâu phân tích làm thế nào để nhận biết khi một vị Giáo hoàng đi chệch hướng và cần phải làm gì trong tình huống đó; tại sao lập trường “công nhận nhưng phản kháng” (recognize and resist) là nhất quán và đúng đắn, trong khi quan điểm “trống tòa” (sedevacantism) là sai lầm; và tại sao không thể nói rằng “cửa hỏa ngục” đã thắng thế, ngay cả khi các nhà lãnh đạo Giáo hội, trong một khoảng thời gian nào đó, không thực hiện đúng các nghĩa vụ của mình. Đáng chú ý đặc biệt là bài viết dài và xuất sắc của Feser về cuộc tranh luận xung quanh án tử hình; tiểu luận của John Lamont – vốn đã trở thành một tác phẩm kinh điển – với tựa đề “Giáo Hội Công Giáo và Thượng tôn pháp luật”...; cuộc tranh luận sôi nổi giữa ba tác giả Stuart Chessman, José Ureta và Roberto de Mattei về cách diễn giải lịch sử của chủ nghĩa siêu giáo hoàng (ultramontanism) – trong đó Chessman đưa ra một loạt hình ảnh minh họa cho sự trỗi dậy của khuynh hướng sùng bái giáo hoàng (papolatry); cùng những chia sẻ của Sebastian Morello và Martin Mosebach về sự “điên rồ” khi gắn vai trò của giáo hoàng với “thiên tài” hay cá tính của vị đương nhiệm.

Sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng lĩnh vực này, tôi có thể khẳng định rằng khó có ấn phẩm nào sánh được với tập sách này—nơi các vấn đề được đào sâu, xem xét cẩn trọng và thẳng thắn, không bị ràng buộc bởi những khuôn mẫu “đúng đắn theo giáo hội” hay các định kiến từ phía định chế. Các tác giả hoàn toàn trung thành với đức tin Công Giáo chính thống, nhưng họ không ngần ngại đối diện với cả những khía cạnh tốt đẹp, tồi tệ lẫn xấu xí trong lịch sử Giáo hội—đặc biệt là trong triều đại giáo hoàng gần đây nhất, giai đoạn đã đặt ra nhiều thử thách cho các lý thuyết về giáo hội học.

Hôm nay và tuần tới, tôi sẽ chia sẻ một số đoạn tâm đắc từ tuyển tập này. Thực tế còn rất nhiều nội dung khác mà tôi muốn giới thiệu, nhưng để đảm bảo dung lượng, tôi cố gắng giữ mỗi bài viết dưới 5,000 từ. Số trang được ghi trong ngoặc đơn.—PAK

Đức Hồng Y Raymond Leo Burke, “Quyền lực trọn vẹn (Plenitudo Potestatis) của Giáo hoàng Rô-ma nhằm phục vụ sự hiệp nhất của Giáo hội”

Liên quan đến thuật ngữ supra ius (“trên luật”), rõ ràng là Giám Mục Rô-ma chỉ có thể miễn chuẩn hoặc giải thích luật nhằm mục đích phục vụ cho mục đích đích thực của chính luật đó, chứ không phải để lật đổ luật… “Giáo hoàng phải tránh ban hành bất cứ điều gì mang tính tội lỗi, hoặc có thể dẫn đến tội lỗi hay sự suy sụp của đức tin.” (4-5)

Nói cách khác, “quyền năng viên mãn” (fullness of power) không được hiểu là thẩm quyền đối với chính hiến chế của Giáo hội hay Huấn quyền của Giáo hội, mà là một yếu tố cần thiết để điều hành Giáo hội sao cho phù hợp với hiến chế và Huấn quyền đó. (5)

[Trích dẫn Watt] Một nguyên lý hiển nhiên là bất cứ quyền năng nào mà Chúa Kitô trao cho Giáo hội của Người đều nhằm mục đích hoàn thành mục tiêu của cộng đồng mà Người đã thiết lập, chứ không phải để cản trở mục tiêu đó. Do đó, quyền đặc quyền (prerogative power) chỉ có thể được thực thi trong khuôn khổ này. Vì vậy, “chủ nghĩa tuyệt đối” (absolutism – solutus a legibus, nghĩa là không bị ràng buộc bởi luật lệ) không đồng nghĩa với sự tùy tiện trong cai trị. Nếu đúng là ý chí của vị thủ lãnh tạo nên luật pháp — theo nghĩa không có thẩm quyền nào khác có thể ban hành luật — thì hệ quả tất yếu là: khi ý chí đó đe dọa nền tảng của cộng đồng mà nó vốn tồn tại để thúc đẩy lợi ích, thì đó không còn là luật nữa. Giáo hội là một cộng đồng nhằm cứu rỗi các linh hồn. Lạc giáo và tội lỗi gây cản trở cho sự cứu rỗi. Bất cứ hành động nào của Giáo hoàng — xét trên phương diện cá nhân (in quantum homo) — nếu tự thân mang tính lạc giáo hoặc tội lỗi, hay có khả năng thúc đẩy lạc giáo hoặc tội lỗi, thì đều đe dọa nền tảng của cộng đồng này và do đó trở nên vô hiệu. (6)

[Tiếp tục trích dẫn Watt] Nếu một tín hữu tin trong thâm tâm rằng một hành vi thực thi “quyền năng trọn vẹn” cụ thể nào đó là tội lỗi, và không thể tìm thấy sự an tâm trong lương tâm về vấn đề này, thì “người ấy có nghĩa vụ phải bất tuân Giáo hoàng, đồng thời chấp nhận những hậu quả của sự bất tuân đó với lòng kiên nhẫn của một Kitô hữu.” (7)

Bất cứ sự phát biểu nào về giáo lý, luật lệ hay thực hành không phù hợp với Mặc khải của Thiên Chúa – vốn được chứa đựng trong Thánh Kinh và Thánh Truyền của Giáo hội – thì không thể được coi là sự thực thi đích thực của thừa tác vụ Tông đồ hay thừa tác vụ của Phê-rô, và các tín hữu phải bác bỏ điều đó. (15)

Phillip Campbell, “Những tuyên bố mang tính ‘siêu giáo hoàng’ (hyperpapalist) của Thánh Giáo hoàng Grê-gô-ri-ô VII”

Giống như vị thần Janus trong thần thoại La Mã cổ thời, chức giáo hoàng khi thực thi quyền bính luôn nhìn về cả quá khứ lẫn tương lai: nhìn về quá khứ để tìm kiếm các tiền lệ làm nền tảng vững chắc cho những hành động hiện tại; đồng thời nhìn về tương lai bằng cách mở rộng các giới hạn tiền lệ đã được kế thừa, từ đó nới rộng phạm vi hành động cho các vị giáo hoàng kế nhiệm…

Nếu Giáo hội nhu mì chấp nhận sự mở rộng thẩm quyền dưới thời Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô, thì điều này sẽ tạo ra một tiền lệ cho các vị giáo hoàng tương lai coi những quyền hạn đó là một phần trong di sản lập pháp thuộc thừa tác vụ Phêrô. Nó mở đường cho các triều đại giáo hoàng sau này có thể tái cấu trúc mọi khía cạnh của đời sống Công Giáo theo bất cứ trào lưu nào đang thịnh hành vào thời điểm đó. Tóm lại, dù việc Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô tự ý cấm đoán Nghi lễ Rô-ma

truyền thống, làm suy yếu quyền tự trị của các dòng tu, hay cách chức các giám mục như thể họ chỉ là những quản lý cấp trung trong một doanh nghiệp là điều vô cùng tồi tệ, thì mối đe dọa lâu dài nằm ở chỗ: những hành động này có thể trở thành một phần trong chuỗi tiền lệ giáo hoàng – nghĩa là hình thành một kiểu đồng thuận lịch sử rằng đây là những hành động vốn thuộc về chính cách thức cai quản của giáo hoàng.

Tuy nhiên, xét ở khía cạnh ngược lại: mặc dù quyền bính giáo hoàng đã gia tăng nhờ viện dẫn các tiền lệ, nhưng cũng từng có những trường hợp sự lạm quyền của giáo hoàng không thể trở thành tiền lệ do vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ. (17-18)

Đã có sự phản đối đáng kể và kéo dài [đối với kế hoạch của Đức Grê-gô-ri-ô VII] từ hàng giám mục châu Âu. Đây là điều không thể chối cãi. (21)

Nhiều sáng kiến cực đoan hơn của ngài [Thánh Giáo hoàng Grê-gô-ri-ô VII] đã bị các vị giáo hoàng kế nhiệm từ bỏ. Những người kế vị ngài – gồm các Đức Giáo Hoàng Clê-men-tê III, Ur-ba-nô II và Pas-can II – đã thận trọng rút lui khỏi các đề xuất táo bạo và khác thường của Đức Grê-gô-ri-ô, bởi họ không hề muốn duy trì sự hỗn loạn từng xảy ra trong triều đại của họ. Chúng ta có thể thấy điều này, chẳng hạn, qua cách tiếp cận đầy thận trọng và khôn khéo về mặt ngoại giao của Giáo hoàng Alexander III đối với cuộc tranh chấp giữa Thánh Thomas Becket và vua Henry II của nước Anh; trong đó, ngài ưu tiên các giải pháp thương lượng thay vì mạo hiểm dẫn đến một sự rạn nứt công khai với vị vua đầy quyền lực thuộc triều đại Angevin. Đối với những giáo huấn trong thời kỳ giáo hoàng của Grê-gô-ri-ô, cả văn kiện Dictatus Papae lẫn Propriae auctoritates đều không trở thành tiền lệ của giáo hoàng. Các tài liệu này không xuất hiện trong tập Denzinger, cũng không được trích dẫn như những nguồn giáo lý hay giáo luật trong giáo huấn của Công đồng Vatican I về tín điều bất khả ngộ của giáo hoàng. Giáo hội đơn giản là đã từ bỏ các văn kiện này cùng hệ tư tưởng mà chúng đại diện. (21)

Trong khi các nhà thần học vẫn tiếp tục vạch ra những giới hạn lý thuyết cho quyền lực của giáo hoàng… thì việc bày tỏ sự phản đối đối với những hành động này ngay từ bây giờ là điều vô cùng quan trọng, trước khi chúng kịp đi vào hồ sơ lịch sử như những tiền lệ không hề vấp phải sự phản kháng nào. Quan trọng hơn nữa, các nhà thần học và đặc biệt là các giám mục cần phải lên tiếng phản đối. (22)

Thomas Pink, “Thẩm quyền Giáo hoàng và những giới hạn của thần học chính thống”

Việc văn kiện Pastor Aeternus dạy rằng các quy định của giáo hoàng được miễn trừ khỏi sự “phán xét” cần được hiểu là sự miễn trừ đối với bất cứ phán quyết pháp lý “cao hơn” nào. Không thể có một sự kháng cáo pháp lý nào chống lại các quy định đó tại bất cứ tòa án trần thế nào. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là mọi sự chỉ trích công khai đối với các quy định đó đều bị cấm về mặt đạo đức, hay thậm chí là các quy định ấy không thể sai lạc đến mức không còn tạo ra nghĩa vụ đạo đức phải tuân theo…

Như Thánh Bellarmine đã cất công giải thích trong tác phẩm De Romano Pontifice, cũng giống như một chỉ thị pháp lý hợp lệ của nhà nước có thể không ràng buộc công dân về mặt đạo đức do tồn tại một khiếm khuyết nào đó, thì các tín hữu cũng có thể không bị ràng buộc về mặt đạo đức bởi một chỉ thị pháp lý của Giáo hội — dù chỉ thị đó hợp lệ nhưng lại khiếm khuyết. Chỉ thị pháp lý ấy có thể là vô đạo đức và bất công; hoặc đơn giản là nó gây tổn hại quá lớn cho cộng đồng đến mức không thể tạo ra nghĩa vụ đạo đức buộc họ phải tuân theo. Một nghĩa vụ pháp lý không nhất thiết đồng nghĩa với một nghĩa vụ đạo đức. (26)

Những người ủng hộ quyền tối thượng của giáo hoàng khẳng định rằng thần học của họ cũng có thể đưa ra giải pháp: không phải là kháng cáo lên một thẩm quyền pháp lý cao hơn — vì chẳng có thẩm quyền nào như vậy cả — mà là khả năng thực hiện hành vi bất tuân có tính chính đáng về mặt đạo đức, với quy mô đủ lớn để vô hiệu hóa một vị giáo hoàng đang sai lạc và ngăn chặn việc thi hành các sắc lệnh của ngài. (29)

Liệu học thuyết về tính bất khả sai lầm (indefectibility) có thực sự loại trừ khả năng bất tuân chính đáng? Giáo hội thực sự được bảo vệ khỏi sự thất bại đến mức độ nào? Có lẽ Giáo hội không được phép sụp đổ hoàn toàn, nhưng ngoài điều đó ra, sự bảo vệ dành cho Giáo hội không hề mang tính tuyệt đối. Việc mất sự hiệp thông với phương Đông, cuộc Cải cách, sự sụt giảm không những trong số người tham dự Thánh lễ mà còn trong các ơn gọi, cùng với sự suy yếu của công cuộc giáo lý tại châu Âu và châu Mỹ kể từ Công đồng Vatican II — tất cả những điều này đã được để mặc cho xảy ra, một phần do tội lỗi và sai lầm của những người nắm giữ chức vụ trong Giáo hội, trong đó có cả các vị giáo hoàng. Nếu sứ mệnh của Giáo hội có thể bị tổn hại nghiêm trọng bởi những thất bại khác của các vị giáo hoàng, thì tại sao lại không thể xảy ra thông qua các sai lầm trong hoạt động lập pháp của họ? Mức độ mà chính các văn bản pháp quy của Giáo hội có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến sứ mệnh của chính mình — đặc biệt là khi các văn bản đó được tuân thủ... Việc xác định điều này chắc chắn thuộc về hồ sơ lịch sử, chứ không phải là vấn đề có thể được định đoạt trước bằng cách viện dẫn nguyên lý “bất khả sai lầm” (indefectibility).

Việc viện dẫn nguyên lý “bất khả sai lầm” còn ẩn chứa một vấn đề sâu xa hơn. Sẽ ra sao nếu Thiên Chúa bảo vệ Giáo hội khỏi sự thất bại chính thông qua việc các tín hữu công khai phê bình các quy định của Giáo hội, thậm chí là không tuân thủ chúng? Có lẽ Thiên Chúa bảo vệ Giáo hội không phải bằng cách ngăn chặn ngay từ đầu những văn bản pháp lý tồi tệ, thậm chí hoàn toàn vô đạo đức do Giáo hoàng ban hành, mà bằng cách khơi dậy sự phản đối từ bên trong khi những văn bản đó xuất hiện. (32)

Nếu Giáo hội thực sự bất khả sai lầm trong các văn bản pháp lý của mình, thì việc giáo huấn của Huấn quyền về đức tin hoặc luân lý có thể sai sót là điều không thể xảy ra. Thế nhưng, những giáo huấn như vậy hoàn toàn có thể sai sót… Đến thập niên 1920, chúng ta thấy xuất hiện một nền thần học chính thức, mà chỗ dựa duy nhất của nó ngày càng chỉ là chính thẩm quyền của nó, chứ không phải điều gì khác. (37)

Bất kỳ người Công Giáo nào cản trở việc thi hành sắc chỉ [Sancta Mater Ecclesia, năm 1584] đều phải chịu vạ tuyệt thông. May mắn thay, ít nhất là bên ngoài nước Ý, quy định này phần lớn đã không được tuân thủ. (39)

Ở đây, chúng ta bắt gặp một hiện tượng không hiếm trong Công Giáo hiện đại: một quan niệm phóng đại về thẩm quyền của Giáo hoàng và Giáo hội—một quan niệm dựa trên sự lãng quên ngay cả những sự kiện trong quá khứ chưa xa là bao. (40)

Để đảo ngược các quy định pháp lý khiếm khuyết và gây hại, cuối cùng người ta phải dựa vào chân lý, chứ không phải dựa vào một hiến chương hay văn bản pháp lý nào. Và trong một Giáo hội được xây dựng trên nền tảng chân lý, thì chính chân lý mới là điều quan trọng nhất… Cách duy nhất chắc chắn để đảo ngược các quy định đó là thực hiện sự phê bình công khai và hiệu quả đối với nền thần học làm nền tảng cho chúng… Nếu Giáo hội thực sự có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến sứ mệnh của chính mình thông qua các quy định vi phạm trực tiếp đến luân lý — mà hãy nhớ rằng, người ta từng cho rằng điều này là hoàn toàn không thể xảy ra — thì khó có thể loại trừ khả năng xảy ra những tổn hại nghiêm trọng khác từ các quy định pháp lý vốn khiếm khuyết theo những cách thức khác. Quyền ưu tiên lập pháp của Giáo hoàng phục vụ cho sự hiệp nhất — nhưng đó là sự hiệp nhất Kitô giáo, vốn dựa trên nền tảng là chân lý. Chân lý sẽ sớm thắng thế hơn nếu trong lòng Giáo hội tồn tại một văn hóa chấp nhận, thậm chí khuyến khích, sự phê bình chính đáng đối với việc thực thi quyền ưu tiên của Giáo hoàng, đặc biệt là đối với nền thần học làm cơ sở cho việc thực thi quyền đó. Như lịch sử đã cho thấy, nếu thiếu một văn hóa phê bình cởi mở như vậy, những tổn hại gây ra bởi các quy định sai lầm trong Giáo hội có thể trở nên vô cùng to lớn và kéo dài hàng thế kỷ. (40)

Edward Feser, “Phản bác cách tiếp cận ‘tôn sùng giáo hoàng thái quá’ (hyperpapalist) trong cuộc tranh luận về án tử hình”

Như vậy, hoàn toàn có thể phê bình các văn kiện của Huấn quyền một cách tôn trọng mà không bị gán nhãn là “người bất đồng” (dissenter). Làm sao có thể như vậy được? Chẳng phải bất cứ ai bất đồng với một tuyên bố của Huấn quyền, dù ở khía cạnh nào, cũng mặc nhiên trở thành người “bất đồng” hay sao?

Câu trả lời là Không, bởi lẽ trong ngữ cảnh này, thuật ngữ “bất đồng” (dissent) không chỉ đơn thuần là sự khác biệt về quan điểm, mà mang một ý nghĩa kỹ thuật hẹp hơn. Văn kiện Donum Veritatis (Ân huệ của Chân lý) đã chỉ ra một số đặc điểm của thái độ “bất đồng”. Đó là “thái độ phản đối tổng thể đối với giáo huấn của Giáo hội”, bắt nguồn từ “hệ tư tưởng của chủ nghĩa tự do triết học – vốn đang thấm sâu vào tư duy của thời đại chúng ta”. Đối với người “bất đồng”, “tự do tư tưởng trở thành yếu tố đối lập với thẩm quyền của truyền thống”. Họ “nhắm đến việc thay đổi Giáo hội theo mô hình phản kháng lấy cảm hứng từ xã hội chính trị”. Để biện minh cho việc khước từ các giáo huấn truyền thống, họ viện dẫn “nghĩa vụ tuân theo lương tâm cá nhân”, “sức nặng của dư luận”, “các mô hình xã hội được thúc đẩy bởi ‘truyền thông đại chúng’”, v.v. Những nguồn quan điểm này dẫn dắt người “bất đồng” đi đến kết luận, chẳng hạn như: “Huấn quyền… nên để các vấn đề về đạo đức hôn nhân và gia đình cho mỗi cá nhân tự phán quyết”. Và cứ thế. Rõ ràng, “sự bất đồng” ở đây đặc biệt ám chỉ việc khước từ giáo lý Công Giáo truyền thống – một kiểu thái độ gắn liền với chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa duy hiện đại, vốn được đại diện bởi các nhà thần học như Hans Küng hay Charles Curran.

Văn kiện Donum Veritatis không giải thích chi tiết hơn về bản chất chính xác của kiểu phê bình hợp lệ – vốn được phân biệt với “sự bất đồng”. Tuy nhiên, có thể thấy rõ rằng nếu “sự bất đồng” đồng nghĩa với việc khước từ giáo huấn truyền thống, thì một người phê bình vẫn bảo vệ các giáo huấn truyền thống đó – đồng thời thực hiện việc phê bình theo thái độ tôn trọng như Donum Veritatis yêu cầu – thì không thể bị quy kết một cách công bằng là “người bất đồng” được. Cụ thể, những ai đã đưa ra lời phê bình đầy tôn trọng đối với việc sửa đổi Sách Giáo lý — vì cho rằng sự sửa đổi này tạo cảm giác như có một sự đứt gãy với truyền thống — thì không thể bị quy kết một cách công bằng là “bất đồng” (dissent). Điều này không có nghĩa là ông Fastiggi không thể có quan điểm khác biệt với họ. Vấn đề ở chỗ, dù người ta nghĩ thế nào về lập trường của họ, thì nó cũng không thể đánh đồng với kiểu phê bình Huấn quyền như trường hợp của những nhân vật như Küng hay Curran. (54)

Đôi khi có ý kiến cho rằng văn kiện Donum Veritatis không cho phép bày tỏ công khai ngay cả những lời phê bình chính đáng, dựa trên một nhận định — thường bị trích dẫn sai ngữ cảnh — rằng “nhà thần học nên tránh tìm đến các ‘phương tiện truyền thông đại chúng’, mà thay vào đó hãy cậy nhờ đến thẩm quyền có trách nhiệm”. Tuy nhiên, Donum Veritatis không hề loại trừ khả năng bày tỏ công khai những lời phê bình như vậy; điều này trở nên rõ ràng khi xét đến một vài khía cạnh. Trước hết, chúng ta cần xem xét trọn vẹn câu văn chứa đựng nhận định này: Trong những trường hợp như vậy, nhà thần học không nên tìm đến các “phương tiện truyền thông đại chúng”, mà thay vào đó hãy cậy nhờ đến thẩm quyền có trách nhiệm; bởi lẽ, việc gây áp lực thông qua dư luận không phải là cách để làm sáng tỏ các vấn đề giáo lý hay phục vụ cho chân lý.

Một điểm đáng lưu ý khác trong văn kiện Donum Veritatis cũng đề cập đến các phương tiện truyền thông đại chúng, khi mô tả chiến thuật của những nhà thần học bất đồng theo khuynh hướng tự do: Sức nặng của dư luận – khi bị thao túng – cùng áp lực buộc phải tuân theo sẽ tạo ra những ảnh hưởng nhất định. Các mô hình xã hội được các “phương tiện truyền thông đại chúng” thúc đẩy thường dần trở thành những chuẩn mực. Đặc biệt, có một quan điểm được cổ súy rằng Giáo hội chỉ nên đưa ra phán quyết về những vấn đề mà dư luận coi là quan trọng, và phán quyết đó cũng phải phù hợp với ý kiến của dư luận.

Xét trong bối cảnh này, rõ ràng là Donum Veritatis không chỉ trích đơn thuần việc đăng tải các ý kiến phê bình trên các tạp chí, ấn phẩm hay các phương tiện truyền thông đại chúng khác. Thay vào đó, văn kiện này phê phán chiến thuật sử dụng truyền thông đại chúng để khơi dậy dư luận chống lại Huấn quyền, nhằm gây áp lực buộc Giáo hội phải tuân theo các giá trị đang chiếm ưu thế trên những phương tiện truyền thông đó. (54-55)

Lý do các vị giáo hoàng này bị chỉ trích chỉ đơn thuần là vì họ đã không khẳng định lại giáo huấn truyền thống; và đây cũng chính là lý do duy nhất khiến việc Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô sửa đổi Sách Giáo lý vấp phải sự chỉ trích. Các nguyên lý thần học làm cơ sở cho những phê bình kiểu này hoàn toàn không hàm ý rằng “bất cứ giáo huấn nào của Huấn quyền cũng có thể bị bác bỏ”. Ngược lại, chúng chỉ có thể biện minh cho những phê bình nhắm vào việc không duy trì giáo huấn truyền thống. (57)

Như vậy, sự phát triển giáo lý Công Giáo giống như một cơ chế bánh răng một chiều: nó chỉ tiến về phía trước chứ không thể đảo ngược. Hệ thống giáo huấn – bao gồm những gì được tìm thấy trong Kinh Thánh, các định tín long trọng từ các công đồng, các tuyên bố ex cathedra (từ tòa thánh Phê-rô) của các giáo hoàng, và các giáo huấn thuộc Huấn quyền thông thường khi đáp ứng đủ các điều kiện về tính bất khả ngộ – đã được xác lập vững chắc và vĩnh viễn. Từ đó, người ta có thể rút ra những hệ quả mới (đây chính là ý nghĩa đích thực của khái niệm “phát triển”), nhưng không thể phủ nhận hay đảo ngược những gì đã có (vì làm như vậy không phải là phát triển thực sự, mà là làm biến chất giáo lý hoặc thất bại trong việc bảo tồn kho tàng đức tin).

Chính vì mục đích hỗ trợ Huấn quyền trong sứ vụ bảo tồn kho tàng đức tin, nên giáo huấn của thánh Tô-ma A-qui-nô, văn kiện Donum Veritatis, và truyền thống Giáo hội nói chung cho phép rằng, trong một số trường hợp, việc đưa ra những phê bình đầy tôn trọng đối với các tuyên bố của Huấn quyền là điều có thể chấp nhận được. Cũng như Huấn quyền, kiểu phê bình này có mục đích duy nhất là duy trì sự trung thành với truyền thống, chứ không phải để cho phép những người phê bình muốn nói gì thì nói. Tóm lại, nếu nói một cách đơn giản hóa, thì giáo huấn của thánh Tô-ma A-qui-nô và văn kiện Donum Veritatis không bao giờ có thể được dùng để biện minh cho kiểu phê bình “cấp tiến” nhắm vào các tuyên bố của Huấn quyền, mà chỉ có thể áp dụng cho một số dạng phê bình mang tính “truyền thống” mà thôi. (58)

Một tuyên bố khác của các Giáo hoàng cũng liên quan đến vấn đề này là việc Giáo hoàng Lê-ô X lên án luận điểm của Luther cho rằng việc hành quyết những kẻ dị giáo là đi ngược lại ý muốn của Thiên Chúa. Ngoài ra, còn có việc Giáo hoàng Piô V ban hành Giáo lý Rô-ma (Roman Catechism) – một văn kiện được soạn thảo nhằm hướng dẫn tín hữu sống theo các nguyên tắc Tin Mừng, và dành cho toàn thể Giáo hội chứ không chỉ nhắm vào những hoàn cảnh cụ thể hay nhất thời nào đó. Bản giáo lý này ủng hộ mạnh mẽ án tử hình đối với tội nhân giết người, với khẳng định rằng: “Việc sử dụng quyền này một cách công chính, không những không phạm vào tội giết người, mà còn là hành vi tuân giữ tuyệt đối giới răn cấm giết người.” Vào thế kỷ XX, Giáo hoàng Pi-ô XII cũng dạy rằng: “Quyền bính công cộng có thẩm quyền tước đi mạng sống của tội phạm, khi chính tội phạm đó, thông qua hành vi phạm tội của mình, đã tự tước bỏ quyền được sống của bản thân.”

Trong cuốn sách của mình, tôi cùng với Bessette đã phân tích chi tiết về những tuyên bố này cũng như các văn kiện khác của các Giáo hoàng liên quan đến vấn đề án tử hình. Nếu án tử hình thực sự vốn dĩ trái ngược với các đòi hỏi của Tin Mừng, thì chúng ta buộc phải thừa nhận rằng, trong suốt hai thiên niên kỷ qua, Giáo hội đã liên tục và nghiêm trọng dẫn dắt các tín hữu đi sai đường trong một vấn đề có tầm quan trọng căn bản về mặt luân lý. Phải nói rằng, khi trực tiếp giải quyết vấn đề liệu Tin Mừng có loại trừ án tử hình hay không, các giáo hoàng Innocent I, Innocent III và Leo X đều đã sai. Thật vậy, phải thừa nhận rằng những người bị Giáo hoàng Innocent III và Leo X chỉ trích là lạc giáo thực ra lại đúng, còn các vị giáo hoàng ấy mới là bên sai.

Đây chẳng lẽ là cách Fastiggi bảo vệ thẩm quyền của Huấn quyền sao?! Điều nào sẽ củng cố uy tín của Giáo hội hơn: quan điểm cho rằng Kinh Thánh cùng hai thiên niên kỷ giáo huấn của Huấn quyền là đúng, và rằng bản sửa đổi Sách Giáo lý của Giáo hoàng Phan-xi-cô được soạn thảo chưa chuẩn xác, cần được xem xét lại để đảm bảo sự nhất quán rõ ràng hơn với truyền thống; hay quan điểm cho rằng Giáo hội đã sai suốt hai ngàn năm qua, và chỉ đến thời Giáo hoàng Phan-xi-cô, chân lý mới được nhìn nhận đúng đắn? Đặt ra những câu hỏi này cũng chính là tự tìm ra câu trả lời. (68)

John Lamont, “Giáo Hội Công Giáo và Thượng tôn pháp luật”

Lạm dụng tình dục… là một vấn đề nghiêm trọng, phổ biến và lâu dài đến mức chỉ riêng điều đó cũng đủ để khẳng định rằng nguyên tắc thượng tôn pháp luật [rule of law] không tồn tại trong Giáo Hội Công Giáo. Điều này không có nghĩa là luật pháp hoàn toàn vắng bóng – một tình trạng thực tế không thể xảy ra trong bất cứ xã hội phức tạp nào. Nó có nghĩa là luật pháp không đóng vai trò cai quản; luật pháp có tồn tại, nhưng lại lệ thuộc vào ý chí của những người nắm quyền trong xã hội đó, thay vì ngược lại. (79)

Nguyên tắc thượng tôn pháp luật bị từ bỏ là do sự du nhập của một quan niệm mang tính bạo chúa về thẩm quyền, cùng với một quan niệm nô lệ về sự vâng phục trong nghi lễ La-tinh của Giáo Hội Công Giáo. Quan niệm bạo chúa về thẩm quyền cho rằng việc thực thi thẩm quyền chính đáng chỉ nằm thuần túy ở ý chí và mệnh lệnh của bề trên; trong khi đó, quan niệm nô lệ về sự vâng phục lại coi vâng phục chỉ đơn thuần là tuân theo ý chí của bề trên, thay vì tuân theo luật pháp và công ích – nền tảng vốn tạo ra, định nghĩa và giới hạn quyền lực của người cai trị. Những quan niệm này đã khiến ý tưởng về thượng tôn pháp luật trong Giáo hội trở nên không được mong đợi, thậm chí là khó hiểu đối với các giáo sĩ đang nắm quyền cai quản Giáo hội, và ở một mức độ nào đó, đối với tất cả người Công Giáo. (80)

Quan niệm của Thánh Tô-ma – vốn dựa trên triết học Aristotle đã được điều chỉnh – về những khái niệm này đã bị bác bỏ và thay thế bằng các quan điểm khác biệt, chủ yếu bắt nguồn từ trường phái Scotus và chủ nghĩa duy danh. (80-81)

Như vậy, sự vâng phục về bản chất được hiểu là việc phục tùng ý chí của một người khác. (82)

Ngài [Thánh Gioan Thánh Giá] cùng các độc giả của ngài đã mặc nhiên chấp nhận sự đối lập căn bản giữa ý chí con người và ý chí Thiên Chúa – một hệ quả từ khái niệm “tự do dửng dưng” (liberty of indifference [*]). (83)

Sự cụ thể hóa này thể hiện qua quan niệm về sự vâng phục mà Dòng Tên đã áp dụng, cũng như qua các phương thức được sử dụng để truyền thụ và cưỡng ép quan niệm đó. (84)

Một phản đối rõ ràng đối với quan niệm về sự vâng phục của Dòng Tên đã sớm được đưa ra. Người ta chỉ ra rằng, việc chấp nhận sự vâng phục mù quáng đồng nghĩa với việc các linh mục và giám mục rơi vào lạc giáo có thể dễ dàng dẫn dắt giáo dân của mình đến chỗ chối bỏ đức tin. Phản hồi của Thánh Robert Bellarmine đối với phản đối này là: đó không phải là một khả năng thực tế, bởi vì nếu các giám mục hoặc linh mục rao giảng lạc giáo, hành vi đó sẽ lập tức bị thẩm quyền cao hơn là Tòa Thánh ngăn chặn. Tất nhiên, lập luận này đòi hỏi chính Đức Giáo Hoàng phải là người không thể rơi vào lạc giáo. Theo đó, lý thuyết cho rằng Đức Giáo Hoàng không chỉ bất khả ngộ trong các định tín chính thức về đức tin, mà còn cá nhân không thể rơi vào lạc giáo nhờ vào cương vị của mình, đã được đề xuất lần đầu trong thời kỳ Phản Cải cách và được Thánh Bellarmine bảo vệ. Quan điểm này—vốn được Albert Pighius đưa ra lần đầu vào năm 1538—đã được Thánh Bellarmine biện giải. Dù vấp phải sự phản đối từ các nhà thần học thế kỷ XVI, đáng chú ý nhất là Melchior Cano, Domingo de Soto và Domingo Banez, nhưng đến thế kỷ XVII, quan điểm này đã trở nên phổ biến. Suárez ủng hộ nó, cũng như Thánh Alphonsus Liguori—vị thánh phủ nhận khả năng Đức Giáo Hoàng có thể trở thành một kẻ lạc giáo công khai, hay thậm chí là lạc giáo kín. (87)

Như vậy, quan niệm của Dòng Tên về sự vâng phục chính là cội rễ cho những thái quá của khuynh hướng "ultramontane" (đề cao tuyệt đối quyền bính Giáo hoàng) sau này. Khuynh hướng này dựa trên niềm tin cho rằng Đức Giáo Hoàng không thể sai lầm dưới bất cứ hình thức nào trong các vấn đề đức tin—một đặc quyền siêu phàm mà sau đó dễ dàng bị mở rộng thành niềm tin cho rằng Đức Giáo Hoàng không bao giờ có thể sai lầm trong bất cứ điều gì. Do đó, các hình thức sùng bái cá nhân Đức Giáo Hoàng bắt nguồn từ chính những yêu cầu của quan niệm về sự vâng phục này. (88)

Một ví dụ về việc những người theo khuynh hướng "ultramontane" bác bỏ khả năng sai lầm của Đức Giáo Hoàng được đưa ra bởi linh mục J. Steiger trong bài viết “Causes majeures” (DTC 2:2039–40). Linh mục Steiger khẳng định rằng: “Thay vì cân nhắc xem liệu một quyết định tùy tiện của Đức Giáo Hoàng—vốn có thể đẩy Giáo hội vào tình trạng hỗn loạn—có vô hiệu hay không, các nhà thần học đã chọn cách tin rằng Chúa Kitô sẽ không bao giờ cho phép một thảm họa như vậy xảy ra; lịch sử đã chứng minh quan điểm của họ là đúng.” Khẳng định này đã được biên tập viên của bộ tài liệu tham khảo chuẩn mực đó thông qua. Việc cả hai người này có thể quên mất lời quở trách của Thánh Phao-lô dành cho Thánh Phê-rô (xem Gl 2:11) là điều thật đáng kinh ngạc; có lẽ đó là dấu hiệu cho thấy tâm thế nô lệ đã ăn sâu đến mức nào, một hệ quả từ quá trình đào tạo giáo sĩ mà họ từng trải qua. (88, chú thích 16)

Bất cứ ai đọc các Thánh Vịnh đều sẽ nhận thấy trong đó đầy rẫy những ngôn từ mà theo các tiêu chuẩn của thời kỳ Phản Cải cách, bị coi là thiếu tôn trọng đối với Thiên Chúa: những lời than phiền, đòi hỏi, chỉ trích, những lời khuyên không được yêu cầu, và cả những lời trách móc. Những điều này hoàn toàn không tương thích với một nền linh đạo mà trong đó, quan niệm về sự vâng phục theo kiểu Dòng Tên đóng vai trò trọng tâm. (91)

Đi đôi với cách hiểu mang tính bạo chúa về thẩm quyền, tất yếu sẽ là một cách hiểu mang tính nô lệ về sự vâng phục; ở đó, đối tượng của sự vâng phục không phải là luật lệ được lý trí thấu hiểu, mà là ý muốn thuần túy của bề trên—một ý muốn không hề bị ràng buộc bởi ý chí hay trí tuệ của người phục tùng… Bằng cách tước bỏ mọi suy nghĩ hoặc mong muốn của cấp dưới…phụ thuộc vào ý chí của cấp trên, nó cung cấp một phương tiện kiểm soát tư tưởng vượt xa bất cứ điều gì được George Orwell mô tả. Không phải ngẫu nhiên mà các nhà lãnh đạo toàn trị như Vladimir Lenin và Heinrich Himmler ngưỡng mộ và noi theo Dòng Tên. (92)

Đối với đại đa số các linh mục và tu sĩ Công Giáo, quan niệm về sự vâng phục của Dòng Tên và phương pháp thể hiện lương tâm của Dòng Tên có xu hướng tạo ra kết quả được nêu là mục tiêu của họ: cấp dưới tin rằng họ có nghĩa vụ phục tùng cấp trên, rằng họ nên đầu hàng ý chí và trí tuệ của mình cho những người ở trên họ, và khi làm như vậy họ đang làm theo ý muốn của Chúa và trưởng thành trong sự thánh thiện: và cấp trên tin rằng mệnh lệnh của họ là ý muốn của Chúa, và bất cứ sự chống đối nào đối với những mệnh lệnh này của cấp dưới đều là sự nổi loạn chống lại chính Chúa. (94)

Giống như các tác giả khác, Rodriguez đưa ra ngoại lệ thông thường cho việc tuân phục các mệnh lệnh rõ ràng trái với thiên luật. Nhưng ngoại lệ này không có nhiều thực tiễn. Việc nội tâm hóa và thực hành quan niệm về sự vâng phục của Dòng Tên rất khó khăn, và đòi hỏi thời gian, động lực và nỗ lực. Khi được thực hiện thành công, nó sẽ có tác dụng lâu dài. Một khi người ta đã phá hủy khả năng phê phán hành động của cấp trên, người ta không thể khôi phục khả năng này và thực hiện nó theo ý muốn. Việc tuân theo chỉ thị từ chối tuân phục cấp trên khi mệnh lệnh của họ rõ ràng là tội lỗi trở nên khó khăn về mặt tâm lý hoặc thậm chí là không thể.

Có một lời kêu gọi rõ ràng tới sự khôn ngoan và lòng tốt của cấp trên trong học thuyết về sự vâng phục này. Tuy nhiên, lời kêu gọi này bỏ qua những tác động đặc trưng của việc thực thi quyền lực chuyên chế, những tác động này không kém phần sâu sắc—có lẽ còn sâu sắc hơn—so với việc thực hành sự vâng phục nô lệ. Quyền lực như vậy có tác dụng gây say mê, tạo ra sự kiêu ngạo quá mức và chứng hoang tưởng tự đại. Cấp trên bị chi phối bởi những thói xấu này trở nên dễ đưa ra những mệnh lệnh bất công, và không có khả năng tự coi mình là tội lỗi hoặc sai lầm. (98)

Những tác động tai hại của việc thu hút vào bậc giáo sĩ những người tìm cách trốn tránh trách nhiệm của người lớn, và sự an toàn vật chất của hành khách trên một con tàu được tiếp tế đầy đủ, còn lan rộng hơn nhiều so với việc lật đổ luật pháp trong Giáo hội. (98)

Giáo dân bị biến thành trẻ con trong lĩnh vực tôn giáo của đời sống họ. Sự biến thành trẻ con này có thể được quan sát thấy trong nghệ thuật tôn giáo và lòng sùng kính, đặc biệt là từ thế kỷ XIX trở đi, và trong sự sẵn lòng tuân phục mù quáng đối với giáo sĩ. Tất nhiên, điều này có một sức hấp dẫn nhất định; có một sự thoải mái khi quay trở lại thời thơ ấu trong một số lĩnh vực của cuộc sống, và giao phó việc cân nhắc, quyết định và trách nhiệm của người lớn cho cấp trên. Sức hấp dẫn này là cơ sở cho sự hấp dẫn của các giáo phái tôn giáo và các nhà nước toàn trị. (100)

Do đó, chính sự hiểu biết theo nghĩa đen, độc đoán về các bài viết của Thánh Ignatius về sự vâng phục đã được Giáo hội Phản Cải cách chấp nhận. Sự hỗn loạn to lớn sau Công đồng Vatican II là một dấu hiệu của sự chấp nhận này. Nó cho thấy sự xa lánh rộng rãi với giáo lý và truyền thống Công Giáo trong số các linh mục và tu sĩ, phần lớn trong số họ hoặc vui vẻ từ chối những gì họ đã được dạy là đúng và thánh thiện hoặc hoàn toàn rời bỏ đời sống tu sĩ. Đây là hậu quả của việc đồng nhất giáo lý và truyền thống này với chế độ độc đoán mà dưới nó họ đã được hình thành. Sự thù hận và xa lánh nảy sinh càng trầm trọng hơn bởi thực tế là chế độ này phần lớn không có khả năng truyền đạt sự hiểu biết thực sự về truyền thống Công Giáo ngay từ đầu, bởi vì sự hiểu biết như vậy đòi hỏi sự vận dụng trí tuệ và ý chí một cách chín chắn—chính xác là những điều mà việc đào tạo tu trì được thiết kế để loại bỏ. Kết quả là, hầu như không có sự nắm bắt thực sự nào về truyền thống để chống lại phản ứng chống lại quan niệm được chấp nhận rộng rãi về nó. Thật vậy, sự nắm bắt thực sự như vậy thường khiến một linh mục hoặc tu sĩ bị nghi ngờ trong mắt chính quyền giáo hội, vì nó đòi hỏi sự vận dụng tư duy và sự hiểu biết chín chắn và độc lập này—như trường hợp với tất cả các truyền thống quan trọng.

Đối với giáo dân, việc họ bị nhồi nhét sự vâng phục mù quáng đã khiến họ sẵn sàng và thậm chí tự hào khi đi theo các giáo sĩ bất mãn khi bị ra lệnh từ chối phụng vụ và giáo lý mà trước đây họ được cho là thánh thiêng và bất khả xâm phạm. (100-101)

Việc bãi bỏ toàn bộ Corpus Iuris Canonici tự nó có tính hợp pháp đáng ngờ, vì truyền thống giáo luật của Giáo hội luôn được coi là chứa đựng những yếu tố quan trọng của truyền thống thánh thiêng…. Bộ luật Latinh năm 1917 do đó đã giáng một đòn nặng nề vào nguyên tắc pháp trị trong Giáo hội. (102)

Điểm mấu chốt là trong một hệ thống giáo sĩ bị chi phối bởi những quan niệm này, tất cả các nhà lãnh đạo đều bắt đầu từ vị trí người theo dõi. Trong khả năng này, họ học được các kỹ năng của nô lệ để tồn tại và thăng tiến; nịnh hót, lừa dối, bắt nạt và làm nhục những người dưới quyền họ, và sự giấu giếm. (103)

Điều này giải thích tại sao nguyên tắc thượng tôn pháp luật không tồn tại trong Giáo Hội Công Giáo; các nhà lãnh đạo ở đây không coi mình là đối tượng phải tuân thủ luật pháp, còn các tín hữu thì không xem luật pháp là nguồn gốc tạo nên thẩm quyền của giới lãnh đạo, cũng không coi đó là yếu tố ràng buộc các hành vi của họ. (103)

Những hình thức lạm dụng tình dục này có mối liên hệ mật thiết với kiểu nhân cách ái kỷ (narcissistic personality); một cấu trúc xã hội dựa trên sự chuyên chế và hạ nhục chính là môi trường hình thành và chọn lọc kiểu nhân cách này. Để có thể chống lại cám dỗ tình dục, con người cần phải có sự trưởng thành về tâm lý. Việc gieo rắc một quan niệm nô lệ về thẩm quyền đã phá hủy sự trưởng thành này, khiến cho việc giữ gìn sự trong sạch (chastity) trở nên vô cùng khó khăn. (103-4)

Giới lãnh đạo giáo sĩ sẽ không đấu tranh chống lại những hành vi như vậy, bởi họ không coi thẩm quyền của chính mình gắn liền với thẩm quyền của luật pháp, và họ cũng chẳng có khuynh hướng tôn trọng hay tuân thủ luật pháp. Họ có động cơ mạnh mẽ để che đậy các vụ lạm dụng tình dục, vì thẩm quyền của hàng giáo sĩ đối với giáo dân dựa trên một quan niệm ấu trĩ: coi các giáo sĩ như những hình tượng người cha tựa như thần thánh, không bao giờ có thể làm điều sai trái. Quan niệm này sẽ sụp đổ nếu những sai phạm nghiêm trọng của giới giáo sĩ bị phơi bày ra công chúng. Những giáo dân tin vào quan niệm này sẽ dễ dàng bị thuyết phục hoặc đe dọa để phải giữ im lặng trước các vụ lạm dụng tình dục mà họ biết đến. (104)

Do đó, việc thừa nhận và trừng phạt tội ác do một người có thẩm quyền gây ra sẽ làm lung lay chính nền tảng của thẩm quyền trong một chế độ chuyên chế — trái ngược hoàn toàn với tác động của nó trong một xã hội thượng tôn pháp luật, nơi việc trừng phạt một cá nhân như vậy lại củng cố nền tảng thẩm quyền bằng cách khẳng định rằng không ai đứng trên luật pháp. (105)

Giống như các cuộc cách mạng khác trong lịch sử, cuộc nổi dậy chống lại sự chuyên chế này [sau Công đồng Vatican II] đã không dẫn đến thắng lợi của tự do. Thay vào đó, nó tạo ra một hình thái chuyên chế sâu rộng và triệt để hơn, bằng cách phá hủy những yếu tố của chế độ cũ (ancien régime) vốn từng đặt ra các giới hạn đối với quyền lực của giới lãnh đạo… Những công cụ kiểm soát và áp bức tâm lý — vốn đã được những người theo khuynh hướng tiến bộ tiếp thu trong quá trình hình thành tư tưởng của chính họ — nay được vận dụng một cách hiệu quả nhất và áp dụng trên quy mô rộng khắp hơn bao giờ hết; sự khác biệt giữa hai chế độ này cũng giống như sự khác biệt giữa Okhrana và Cheka vậy. (106)

________________________________________

Tuần tới, tôi sẽ chia sẻ các trích đoạn từ phần còn lại của tuyển tập này. — PAK (https://www.traditionsanity.com/p/to-be-deep-in-history-is-to-cease?)

[*] Liberty of indifference (Latin: liberum arbitrium indifferentiae) là một khái niệm triết học và thần học của ý chí tự do. Nó có nghĩa: ý chí không bị tiền định hay bó buộc bởi các nguyên nhân, lý lẽ hay động lực có trước phải chọ giải pháp này they vì giải pháp khác, hoặc hành động thay vì không hành động (Chú thích của dịch giả)