Cyprien Viet, trong bản tin ngày 24/09/2026 của tạp chí Aleteia, nhận định rằng: Tòa Thánh Vatican từng nhìn sự tách biệt hoàn toàn giữa Giáo hội và Nhà nước tại Pháp với thái độ đầy nghi ngại. Quan điểm này dần chuyển biến thành một cuộc đối thoại mang sắc thái đa chiều hơn.
“Việc Nhà nước phải tách rời khỏi Giáo hội là một luận điểm hoàn toàn sai lầm, một sai lầm cực kỳ tai hại.” Chỉ vài tháng sau khi việc tách biệt chính thức giữa Giáo hội và Nhà nước diễn ra tại Pháp – một nền tảng của học thuyết laïcité (tính thế tục) bắt nguồn từ cuộc Cách mạng Pháp đẫm máu – Đức Giáo Hoàng Piô X đã viết những dòng này trong Thông điệp Vehementer Nos năm 1906. Văn kiện này đánh dấu sự phản đối quyết liệt của Tòa Thánh đối với chế độ thế tục mới do nền Đệ tam Cộng hòa Pháp thiết lập.
Hơn một thế kỷ sau, ký ức đau thương về những xung đột giữa nền Cộng hòa và Giáo hội vẫn còn in đậm trong tâm thức người dân Pháp. Tuy nhiên, qua nhiều thập niên, ngôn từ và giọng điệu mà các vị Giáo hoàng sử dụng về vấn đề này đã thay đổi sâu xa.
Sau Thế chiến thứ nhất, việc tái thiết lập quan hệ giữa Pháp và Tòa Thánh đã mở đường cho một cách tiếp cận mang tính hòa giải hơn. Quá trình này được hỗ trợ bởi sự phát triển của án lệ Pháp theo hướng có lợi hơn cho Giáo hội. Các vị Giáo hoàng dần công nhận tính thế tục của Pháp như một khuôn khổ hợp pháp, với điều kiện nó thực sự đảm bảo tự do tôn giáo và không biến tướng thành một dạng chủ nghĩa thế tục cực đoan, thù địch với tôn giáo nói chung.
Quan điểm dần thay đổi
Một nguồn tin từ Vatican – người từng phục vụ dưới thời nhiều đời Giáo hoàng – cho biết các vị Giáo hoàng và những cộng sự thân cận chưa bao giờ có cái nhìn “phiến diện hay cứng ngắc” về tính thế tục của Pháp. Vào cuối thời kỳ Chiến tranh Lạnh, lập trường của Pháp vẫn có thể bị coi là hành động xâm phạm tự do tôn giáo. Tuy nhiên, một sự chuyển biến dần dần đã diễn ra vào thời điểm chuyển giao sang thế kỷ 21, nguồn tin này ghi nhận. Trong bối cảnh đa nguyên tôn giáo, và đặc biệt là khi Hồi giáo cùng các tôn giáo khác ngày càng được thể hiện rõ nét hơn trong đời sống công cộng, mô hình thế tục hóa kiểu Pháp bắt đầu được nhìn nhận theo hướng ngược lại: như một biện pháp bảo vệ trước những thái quá.
Các viên chức Pháp làm việc tại Giáo triều Rôma đã góp phần bảo vệ mô hình này. Họ coi đó là “một giải pháp tốt, giúp ngăn ngừa các thái quá trong tình hình hiện nay”. Trước nguy cơ chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan gia tăng tại các quốc gia như Syria, một số tiếng nói Kitô giáo thậm chí còn ủng hộ một hình thức thế tục hóa, xem đó như sự bảo đảm về mặt hiến pháp cho quyền tự do tôn giáo.
Chủ nghĩa thế tục và Hiến pháp Châu Âu
Tuy nhiên, những tranh cãi gay gắt lại nảy sinh vào đầu những năm 2000. Trong quá trình soạn dự thảo Hiến pháp Châu Âu, Pháp đã kiên quyết bảo vệ định hướng thế tục triệt để. Quan điểm này được thúc đẩy bởi nỗ lực chung của Tổng thống Jacques Chirac và Thủ tướng Lionel Jospin. Bất chấp lời khuyên từ một số người đồng cấp, họ đã bác bỏ việc đưa nội dung về “cội nguồn Kitô giáo của Châu Âu” vào dự thảo Hiến pháp Châu Âu. Cuối cùng, hiệp ước này đã bị bác bỏ trong cuộc trưng cầu dân ý vào mùa xuân năm 2005.
Căng thẳng giữa Pháp và Tòa Thánh sau đó đã leo thang mạnh mẽ. Điều này thể hiện rõ qua những cuộc tranh luận gay gắt giữa Dominique de Villepin – Bộ trưởng Ngoại giao Pháp lúc bấy giờ – và người đồng cấp tại Vatican là Tổng giám mục Jean-Louis Tauran (cũng là người Pháp). “Pháp đã làm Tòa Thánh thất vọng”, nguồn tin của chúng tôi tại Vatican cho biết, đồng thời lưu ý rằng vấn đề này vẫn là một vết thương chưa lành.
Thủ tướng khi đó là Jean-Pierre Raffarin đã đại diện cho Pháp tham dự Thánh lễ phong chân phước cho Mẹ Teresa vào năm 2003. Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã trực tiếp khiển trách ông khi cả hai bắt tay nhau lúc kết thúc buổi lễ. Dù đang kiệt sức, vị Giáo hoàng người Ba Lan vẫn đứng thẳng người và nói với ông bằng tiếng Pháp: “Đừng quên cội nguồn Kitô giáo”. Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã coi việc vận động cho sự công nhận này là cuộc đấu tranh cuối cùng của mình.
Quan điểm của Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II thường vấp phải sự chỉ trích. Tuy nhiên, thay vì chỉ đơn thuần bảo vệ di sản Kitô giáo, ngài quan tâm đến việc thúc đẩy các giá trị mà Tòa Thánh coi là bắt nguồn từ văn hóa Kitô giáo và mang lại lợi ích cho toàn thể người dân. Những giá trị này bao gồm sự tôn trọng quyền tự do cá nhân, phẩm giá của mỗi con người (kể cả những người phạm tội trong các vụ án hình sự), cũng như việc phản đối chiến tranh và bảo vệ sự sống con người. “Về cơ bản, nhân quyền có cội rễ từ Kitô giáo”: niềm xác tín này đã định hình phần lớn huấn quyền của Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II.
Quan điểm của Giáo hội qua thời gian
Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã rất trăn trở khi thấy những niềm xác tín của mình bị các nhà lãnh đạo Pháp hiểu sai. Tuy nhiên, những năm tháng cuối cùng trong triều đại giáo hoàng cũng cho phép ngài đưa ra những chỉ dẫn hữu ích cho các vị kế nhiệm về cách hiểu đúng đắn về tính thế tục.
Chưa đầy hai tháng trước khi qua đời, vào ngày 11 tháng 2 năm 2005, Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã viết một lá thư gửi các giám mục Pháp nhân dịp kỷ niệm 100 năm đạo luật tách biệt giữa Giáo hội và Nhà nước tại quốc gia này. Trong thư, ngài đã kêu gọi......coi đạo luật này là một "sự kiện đau đớn và gây chấn thương cho Giáo hội tại Pháp". Ngài đặc biệt chỉ trích việc đạo luật "đẩy yếu tố tôn giáo vào phạm vi riêng tư" và "không công nhận vị thế của đời sống tôn giáo cũng như định chế Giáo hội trong xã hội". Học thuyết xã hội của Giáo hội đã chỉ ra những vấn đề nảy sinh từ việc tạo ra sự phân chia sai lầm như vậy.
Tuy nhiên, sự lên án trong quá khứ đó không còn đồng nghĩa với việc khước từ khuôn khổ định chế đương thời. Trái lại, Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II ghi nhận rằng "đàm phán và hợp tác" đã bắt đầu từ năm 1921. Điều này dần dẫn đến những nỗ lực "huy động mọi nguồn lực của đất nước vì lợi ích chung, với mỗi bên đảm nhận vai trò trong lĩnh vực riêng của mình". Sự thấu hiểu lẫn nhau và hòa bình đã "được vun đắp từng chút một" và "trở thành hiện thực mà người dân Pháp vô cùng trân trọng". Chính các giám mục cũng dần đánh giá cao hình thức thế tục hóa này.
Đạo luật năm 1905 cũng quy định rằng nhiều nhà thờ Công Giáo được xây dựng trước thời điểm đó sẽ thuộc quyền sở hữu công. Dù từng vấp phải sự phản đối mạnh mẽ vào thời điểm ban đầu, quy định này nay đã được chấp nhận rộng rãi. Các cơ quan công quyền chịu trách nhiệm bảo trì những công trình này. Chẳng hạn, Nhà thờ Đức Bà (Notre-Dame) thuộc sở hữu của nhà nước Pháp; chính nhà nước đã giám sát công tác trùng tu sau vụ hỏa hoạn tàn khốc năm 2019.
"Thực tế là chúng tôi đã được hệ thống này cứu giúp; nếu không, chúng tôi sẽ phải gánh vác chi phí tài chính cho tất cả các nhà thờ được xây dựng trước năm 1905, và điều đó là bất khả thi", một giám mục người Pháp nhận định với thái độ thực tế. Trong các chuyến thăm Rome suốt nhiều thập niên qua, các giám mục Pháp đã có dịp giải thích những ưu điểm của hệ thống này cho các viên chức tại Giáo triều (Curia) hiểu rõ.
Hoa trái của đức tin
"Nếu được hiểu đúng đắn, nguyên tắc laïcité (tính thế tục) – điều mà đất nước các bạn vô cùng trân trọng – cũng là một phần trong học thuyết xã hội của Giáo hội", Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã viết. Ngài liên kết sự sắp xếp này với "nhu cầu phân chia quyền lực rõ ràng" và với sự phân biệt theo tinh thần Tin Mừng giữa những gì thuộc về Xê-da và những gì thuộc về Thiên Chúa.
Trong chuyến thăm Pháp vào tháng 9 năm 2008, Đức Giáo Hoàng Benedict XVI đã làm rõ hơn nữa tư tưởng này. "Ngày nay, tôi thấy rõ ràng rằng bản thân chủ nghĩa thế tục không hề đối lập với đức tin," vị Giáo hoàng người Đức phát biểu trên chuyến bay đưa ngài đến Paris. Ngài thậm chí còn đi xa hơn khi nói rằng nó có thể là "một hoa trái của đức tin," bởi vì Kitô giáo đã phân biệt giữa tôn giáo và chính trị ngay từ thuở ban đầu – hãy nhớ lại câu nói nổi tiếng của Chúa Giêsu: "Hãy trả cho Thiên Chúa những gì thuộc về Thiên Chúa và trả cho Xê-da những gì thuộc về Xê-da."
Trong bài phát biểu tại Điện Élysée, Đức Benedict XVI đã phát triển ý tưởng từ lời kêu gọi của Tổng thống Nicolas Sarkozy về một "chủ nghĩa thế tục tích cực." Ngài ghi nhận rằng nước Pháp hiện đang được hưởng lợi từ một "chế độ tự do" và sự ngờ vực trong lịch sử đã chuyển hóa thành một "cuộc đối thoại thanh bình và tích cực."
Trong chuyến thăm đảo Corsica vào ngày 15 tháng 12 năm 2024, Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã mời gọi mọi người phát triển "một khái niệm về tính thế tục (laïcité) không tĩnh tại và cố định, mà luôn biến chuyển và năng động." Ngài giải thích rằng chủ nghĩa thế tục này phải “có khả năng thích ứng với những tình huống khác nhau và không lường trước được.” Nó cần thúc đẩy “sự hợp tác thường xuyên giữa chính quyền dân sự và giáo hội,” trong đó mỗi bên vẫn “hoạt động trong phạm vi thẩm quyền và lĩnh vực của mình.”
Một chủ nghĩa thế tục đôi khi bị hiểu lầm
Những bài phát biểu đầu tiên của Đức Giáo Hoàng Leo XIV (tên hiệu được giả định trong ngữ cảnh này) trước các nhóm người Pháp đã cho thấy ngài sẵn sàng lên tiếng về những khó khăn của chủ nghĩa thế tục. Vào ngày 28 tháng 8 năm 2025, ngài đã tiếp một phái đoàn gồm các đại diện chính trị đến từ vùng Val-de-Marne. Ngài thừa nhận rõ ràng những khó khăn trong việc sống đức tin công khai trong khuôn khổ định chế của Pháp. Ngài nói: "Tại Pháp, đối với một quan chức dân cử, thật không dễ dàng để hành động và đưa ra quyết định phù hợp với đức tin của mình khi thực thi trách nhiệm công vụ, do một quan niệm về tính thế tục đôi khi bị hiểu lầm."
Những thái quá trong việc áp dụng chủ nghĩa thế tục rõ ràng vẫn là mối quan tâm của Vatican. Các cuộc tranh luận gần đây liên quan đến một số chặng trong chuyến thăm Pháp của Giáo hoàng, đặc biệt là tại Paris và Metz, vẫn tiếp tục khơi dậy những cuộc thảo luận sôi nổi. Tương tự, đạo luật năm 2021 về việc kiểm soát tôn giáo tại nơi công cộng không chỉ gây lo ngại cho người Hồi giáo – đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp – mà còn cho cả các tín hữu Kitô giáo. Theo các nhà quan sát tại Vatican, họ hiểu rằng đạo luật này có thể “gây tổn hại cho mọi tôn giáo” và ảnh hưởng đến “mọi quyền tự do”.
Do đó, cuộc tranh luận vẫn chưa khép lại. Bài phát biểu của Đức Giáo Hoàng tại Điện Élysée vào sáng thứ Sáu này sẽ được theo dõi sát sao để xem cách ngài tiếp cận vấn đề phức tạp này.