Từ Paris đến Metz, chuyến thăm nước Pháp của Đức Giáo Hoàng Leo XIV đặt các vấn đề về chủ nghĩa dân tộc, di cư, bản sắc và sự thống nhất châu Âu vào một tầm nhìn Công Giáo rộng lớn hơn về đức tin – một tầm nhìn vượt qua mọi biên giới.
Cha Antonio Spadaro SJ, trong mục Global Catholic của hãng tin UCA News, ngày 24 tháng 9 năm 2026, cho hay: Hành trình ba ngày của Giáo hoàng Leo XIV tại Pháp trải dài từ Điện Élysée – dinh tổng thống – đến trụ sở UNESCO tại Paris; từ buổi Kinh Chiều tại Nhà thờ Đức Bà (được xây dựng lại sau vụ hỏa hoạn năm 2019) đến buổi canh thức cùng giới trẻ tại Stade de France – sân vận động quốc gia nằm ở rìa phía bắc thành phố; sau đó đi về phía nam đến Lourdes – thánh địa Đức Mẹ dưới chân dãy Pyrenees, nơi diễn ra nghi thức rước nến hàng đêm; và cuối cùng, vào ngày 28 tháng 9, ngài đi về phía đông bắc đến Metz, gần biên giới Đức.
Ngay cả khi Đức Giáo Hoàng chưa cất lời, chuyến đi này đã bị một số người nhìn nhận như một chiến dịch tranh cử ngược chiều: một vị Giáo hoàng đến để giành lại sự ủng hộ của một bộ phận người Công Giáo Pháp từ tay các chính trị gia – những người đã học được cách thu hút nhóm cử tri này.
Tôi không tin vào cách nhìn đó.
Một vị Giáo hoàng không lên đường để tranh giành cử tri với một đảng phái chính trị. Tuy nhiên, mỗi chuyến tông du đều là lời nhắn gửi đến lương tâm con người; và chuyến đi này diễn ra tại một quốc gia nơi người Công Giáo đang bị chia rẽ chính bởi những vấn đề mà lời nhắn gửi ấy sẽ đề cập đến, bao gồm: quốc gia, người di cư, bản sắc và nỗi sợ hãi.
Đức Leo không cần phải nhắm đích vào bất cứ ai.
Điều quan trọng cần ghi nhớ là sự khác biệt giữa việc khơi dậy lương tâm và việc can thiệp vào chính trị.
Đức Giáo Hoàng Leo sẽ nói gì với người dân Pháp?
Đức Leo sẽ không bảo người dân Pháp phải bỏ phiếu cho ai, và bất cứ ai chờ đợi việc chỉ đích danh lên án một thế lực chính trị nào đó sẽ phải thất vọng. Ngài sẽ nói những điều mà Giáo hội vẫn luôn khẳng định, và điều mà Magnifica Humanitas – thông điệp của ngài – đã tái khẳng định một cách mạnh mẽ: phẩm giá con người không cần đến hộ chiếu. Khi đó, việc đối diện với tuyên bố ấy sẽ tùy thuộc vào lương tâm của mỗi người.
Có một cách nói chuyện với những người Công Giáo bị cuốn theo chủ nghĩa dân tộc: coi họ như những đối thủ cần bị vạch trần; và có một cách khác: coi họ như những anh chị em đang mang trong mình một câu hỏi chính đáng về bản sắc và nỗi sợ đánh mất nó—một câu hỏi mà ai đó đã đưa ra lời giải đáp sai lệch.
Người ta có thể phản bác câu trả lời mà không cần chế giễu câu hỏi. Tôi tin rằng Đức Leo sẽ làm như vậy.
Vấn đề cốt lõi—tại Pháp cũng như ở những nơi khác—nằm ở việc biến Kitô giáo thành một dấu hiệu nhận diện bản sắc: một Kitô giáo vắng bóng Chúa Kitô, bị thu hẹp thành một di sản cần được bảo vệ, tựa như một tháp chuông nhưng lại thiếu vắng tiếng chuông.
Đức Phanxicô từng nói một câu dí dỏm: đức tin không phải là tên họ của một người. Đức Leo diễn đạt theo một cách khác, nhưng bản chất vấn đề vẫn không đổi. Từ "Công Giáo" (catholic) có nghĩa là phổ quát.
Một nền Công Giáo mang tinh thần dân tộc chủ nghĩa là điều mâu thuẫn ngay trong chính thuật ngữ, giống như một hình vuông tròn vậy. Tôi không nghĩ Đức Giáo Hoàng đến để bảo người Pháp hãy bớt mang tinh thần Pháp đi. Cội rễ là điều tốt đẹp. Rắc rối chỉ nảy sinh khi cội rễ biến thành những bức tường ngăn cách.
Chủ nghĩa dân tộc nhìn thế giới như một bàn cờ: nơi có những vùng lãnh thổ cần chiếm giữ, những quân cờ cần di chuyển và những đường biên giới được coi là chiến tuyến. Đức tin lại nhìn thế giới như một tấm vải dệt, nơi mỗi sợi chỉ gắn kết với những sợi khác và không thể rút ra sợi nào mà không làm cả tấm vải bị bung ra. Theo cách nhìn này, người lạ chính là một sợi chỉ cần được dệt vào tổng thể ấy.
Còn về tình liên đới với người di cư, điều này đã được ghi lại trong chương 25 của Tin Mừng theo Thánh Mát-thêu, nơi tiêu chuẩn cho Ngày Phán Xét chính là sự đón tiếp dành cho người lạ.
Ai tin rằng mình có thể dung hòa Tin Mừng với việc đóng cửa biên giới vì lý do bảo vệ bản sắc, thì trước hết phải đối diện và giải trình với chính văn bản Tin Mừng, rồi mới đến lượt Đức Giáo Hoàng. Vấn đề cốt yếu ở đây là quan niệm về bản sắc: bản sắc được định hình bởi những gì nó có thể đón nhận, thay vì những gì nó có thể chối bỏ.
Người con gái cả và các anh chị em của mình
Liệu Pháp có phải là nơi đặc biệt thích hợp để đặt ra vấn đề này không? Có chứ, vì ít nhất hai lý do, và một lý do thứ ba liên quan trực tiếp đến bản thân Đức Leo.
Lý do đầu tiên thuộc về lịch sử. Pháp là quốc gia có lịch sử quan hệ giữa Giáo hội và đất nước lâu đời và đầy sóng gió nhất, từ danh hiệu thời trung cổ "người con gái cả của Giáo hội" cho đến đạo luật năm 1905 tách biệt Giáo hội khỏi Nhà nước, tạo nên mô hình thế tục hóa đặc thù của Pháp – gọi là laïcité – vốn vẫn định hình đời sống công cộng tại đây.
Danh hiệu fille aînée (người con gái cả) rất dễ bị biến thành một biểu tượng của tinh thần dân tộc, khiến người ta quên mất rằng người con gái cả ấy còn có các anh chị em khác.
Tại nước Pháp ngày nay, một nền Công Giáo đầy sức sống và chiều sâu văn hóa đang cùng tồn tại với quá trình thế tục hóa mạnh mẽ (các khảo sát gần đây cho thấy hơn một nửa số người trưởng thành không theo tôn giáo nào) và một phe cánh hữu đã biết cách lên tiếng về Nhà thờ Đức Bà cũng như cội rễ Kitô giáo. Đây thực sự là một "phòng thí nghiệm" xã hội.
Lý do thứ hai nằm ở yếu tố địa lý. Bài phát biểu về châu Âu sẽ không diễn ra tại Paris mà ở Metz (thuộc vùng Lorraine), cách biên giới Đức chỉ vài dặm, tại một trung tâm hội nghị mang tên Robert Schuman; tại đây, Đức Giáo Hoàng sẽ phát biểu trước một hội nghị có chủ đề "Hướng về cội rễ châu Âu vì hòa bình và sự thống nhất".
Chính nền Công Giáo châu Âu đã sản sinh ra Robert Schuman.
Người Mỹ có thể chỉ biết đến cái tên này một cách mơ hồ, nhưng người châu Âu thì biết rất rõ về ông. Schuman là vị Bộ trưởng Ngoại giao Pháp, người có kế hoạch năm 1950 về việc hợp nhất ngành than và thép của Pháp và Đức – sáng kiến đã trở thành hạt giống cho Liên minh Châu Âu ngày nay.
Vùng Lorraine hiểu rõ cái giá phải trả do các đường biên giới: một phần của vùng này từng bị Đế quốc Đức sáp nhập trong giai đoạn 1871–1918, và nhiều thập niên qua, thành phố này đã trở thành biểu tượng cho sự hòa giải Pháp-Đức.
Schuman sinh ra tại Luxembourg, học tập tại Đức và từng là công dân Đức trước khi trở thành công dân Pháp. Như Đức Hồng Y Jean-Claude Hollerich – Tổng Giám mục Luxembourg – từng viết, ông là một người yêu nước nhưng hoàn cảnh sống đã khiến ông không thể trở thành một người theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan. Mộ phần của ông nằm tại ngôi làng Scy-Chazelles, ngay sát thành phố. Lịch trình của Đức Giáo Hoàng không cho phép ghé thăm nơi này, nhưng việc chọn thành phố Metz đã tự nó mang ý nghĩa như một câu trả lời.
Đạo Công Giáo Châu Âu đã sản sinh ra một con người của vùng biên giới – người đã biến than và thép, vốn là nguyên liệu chế tạo vũ khí, thành những chất liệu kiến tạo hòa bình. Tiến trình phong thánh cho ông đang được xúc tiến; vào năm 2021, ông đã được công nhận là "Đấng Đáng kính" (Venerable), một giai đoạn tiền đề trước khi được phong Chân phước.
Tiếp đến là lý do thứ ba liên quan đến Đức Giáo Hoàng Leo. Ngài là vị Giáo hoàng đầu tiên đến từ Hoa Kỳ, một quốc gia nơi chủ nghĩa dân tộc Ki-tô giáo là một lực lượng có tổ chức và tầm ảnh hưởng lớn. Khi đề cập đến vấn đề này tại Châu Âu, ngài cũng đồng thời đang lên tiếng với chính quê hương mình.
Với tầm nhìn mang tính tiên tri, Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô đã chọn những vùng ngoại vi của nước Pháp: Strasbourg – nơi ngài phát biểu trước Nghị viện Châu Âu năm 2014 và rời đi ngay trong ngày; Marseille – cảng biển Địa Trung Hải nơi người di cư đặt chân đến; và đảo Corsica.
Trong khi đó, Đức Giáo Hoàng Leo lại chọn hướng đi mang tính chiêm niệm và khôn ngoan: ngài đến Paris, đến Điện Élysée, đến UNESCO và đến Nhà thờ Đức Bà (Notre-Dame) vừa hồi sinh sau vụ hỏa hoạn. Ngài đi vào trung tâm. Có lẽ ngài cảm nhận được rằng ngày nay, việc lên tiếng từ trung tâm mang lại hiệu quả thiết thực hơn khi hướng tới một Châu Âu đang dần mất niềm tin vào chính mình, cũng như tới những người Công Giáo đang nhầm lẫn giữa lòng trung thành với một vùng đất và lòng trung thành với Chúa Kitô.
Thánh lễ cuối cùng của chuyến đi sẽ được cử hành tại Nhà thờ Chính tòa Saint-Étienne ở Metz – một công trình kiến trúc Gothic với gian chính điện tràn ngập ánh sáng qua những ô kính, tọa lạc ngay tại vùng biên giới từng nhiều lần thay đổi trong ký ức của người dân nơi đây.