Daniel Esparza của tạp chí Aleteia, ngày 24/02/2026, cho hay: Một nhà toán học Dòng Tên thế kỷ 17 đã giúp cải cách lịch hoàng gia Trung Quốc như thế nào — và âm thầm định hình ngày lễ quan trọng nhất của đất nước.
Mặc dù Tết Nguyên Đán có nguồn gốc sâu xa trong nền văn minh Trung Quốc, nhưng ít người nhận ra rằng một linh mục Dòng Tên Công Giáo từng đóng vai trò quyết định trong việc cải cách lịch hoàng gia xác định ngày lễ này.
Vị linh mục đó là Johann Adam Schall von Bell, một nhà thiên văn học người Đức thuộc Dòng Tên, đến Trung Quốc vào đầu thế kỷ 17. Giống như nhiều nhà truyền giáo Dòng Tên cùng thời, ngài không chỉ mang theo kiến thức thần học mà còn cả chuyên môn khoa học. Dòng Tên đã coi toán học và thiên văn học là trọng tâm trong chiến lược truyền giáo của mình, tin rằng sự nghiêm túc trong tư duy sẽ mở ra cánh cửa cho đối thoại.
Ở Trung Hoa thời đế quốc, thiên văn học không phải là một môn học trừu tượng. Lịch điều chỉnh nông nghiệp, thuế, đời sống nghi lễ và tính hợp pháp của hoàng đế. Dự đoán nhật thực và xác định chính xác thời điểm bắt đầu năm âm lịch là vấn đề thuộc thẩm quyền nhà nước. Sai sót có thể mang tính kỹ thuật, nhưng quan trọng hơn, chúng mang tính chính trị.
Khi triều đại nhà Minh suy yếu và triều đại nhà Thanh lên nắm quyền, chuyên môn của Cha Schall đã chứng tỏ là không thể thiếu. Ngài làm việc tại đài thiên văn hoàng gia ở Bắc Kinh và cuối cùng trở thành Giám đốc Cục Thiên văn dưới thời Hoàng đế Thuận Trị. Tại đó, ngài đã giúp cải cách lịch Trung Quốc, sửa chữa những sai sót tích lũy bằng cách sử dụng các phép tính thiên văn chính xác hơn dựa trên khoa học châu Âu.
Vì Tết Nguyên đán bắt đầu với trăng non rơi vào khoảng từ ngày 21 tháng 1 đến ngày 20 tháng 2, nên ngày lễ hoàn toàn phụ thuộc vào tính toán thiên văn chính xác. Những cải cách của Cha Schall đã cải thiện độ chính xác của những tính toán đó. Theo một nghĩa rất thực tế, một linh mục Công Giáo đã giúp đảm bảo độ tin cậy về thời điểm của lễ hội cho nhiều thế hệ.
Năm âm lịch là gì?
Tết Nguyên đán tuân theo lịch âm dương (lunisolar), có nghĩa là các tháng dựa trên chu kỳ của mặt trăng trong khi năm vẫn phù hợp với các mùa trong năm theo lịch mặt trời. Mỗi tháng bắt đầu bằng một trăng non. Năm mới bắt đầu vào ngày trăng non thứ hai sau ngày đông chí, đó là lý do tại sao ngày này thay đổi mỗi năm trong khoảng từ ngày 21 tháng 1 đến ngày 20 tháng 2.
Hệ thống này, được sử dụng trong nhiều thế kỷ ở Trung Quốc và các nền văn hóa Đông Á khác, đảm bảo rằng các lễ hội theo mùa vẫn gắn liền với nhịp điệu nông nghiệp trong khi tôn vinh các hình thái có thể nhìn thấy trên bầu trời.
Đây không phải là sự thống trị văn hóa được ngụy trang dưới danh nghĩa khoa học. Các tu sĩ Dòng Tên đã áp dụng chiến lược thích nghi, tìm cách hiểu các truyền thống trí thức Trung Quốc từ bên trong chứ không phải thay thế chúng. Họ nghiên cứu các văn bản Nho giáo, nắm vững ngôn ngữ và trình bày Kitô giáo không phải là kẻ thù của nền văn minh Trung Quốc mà là sự hoàn thành cho cuộc tìm kiếm chân lý của nhân loại.
Đức tin và khoa học cùng nhau vì điều tốt đẹp
Tuy nhiên, cuộc đời của Schall không phải không có đau khổ. Âm mưu chính trị đã dẫn đến việc ngài bị bắt trong một cuộc khủng hoảng nhiếp chính sau đó. Ngài bị giam cầm và kết án, mặc dù cuối cùng được ân xá trước khi qua đời. Câu chuyện của ngài phản ảnh cả lời hứa và sự mong manh của sự giao lưu văn hóa.
Điều làm cho sự kiện này trở nên đáng chú ý không phải là việc một nhà truyền giáo đã thay đổi một lễ hội. Tết Nguyên đán vẫn mang đậm bản sắc Trung Quốc về nguồn gốc, ý nghĩa và nghi lễ. Thay vào đó, chính đức tin và khoa học đã hợp tác xuyên văn hóa để phục vụ lợi ích chung.
Giáo lý của Giáo Hội Công Giáo nhắc nhở chúng ta rằng “nghiên cứu có phương pháp trong mọi lĩnh vực tri thức… không bao giờ có thể mâu thuẫn với đức tin” (SGAGHCG 159). Cuộc đời của Cha Schall đã thể hiện niềm tin đó hàng thế kỷ trước khi nó được chính thức nêu ra. Thiên văn học trở thành một cầu nối. Sự chính xác trở thành một hình thức tôn trọng.
Ngày nay, khi hàng triệu người trên thế giới ăn mừng Tết Nguyên đán, ít ai nghĩ đến một nhà toán học dòng Tên tại triều đình nhà Thanh. Tuy nhiên, đóng góp thầm lặng của cha mang đến một bài học đầy hy vọng: sự xuất sắc trí thức và đức tin tôn giáo không cần phải cạnh tranh. Trong tay người phù hợp, chúng có thể xây dựng lòng tin giữa các nền văn minh.