Krysta Fauria của Associated Press, ngày 26 tháng 10 năm 2026, cho hay: Trong cuộc đua xây dựng các hệ thống trí tuệ nhân tạo mạnh mẽ nhất, một số công ty kỹ thuật đang đặt ra câu hỏi: làm thế nào để dạy cho các chatbot biết phân biệt đúng sai? Câu trả lời của họ là: tôn giáo.

"Đây không phải là những câu hỏi mà một phòng thí nghiệm có thể tự giải đáp," Chris Olah, đồng sáng lập công ty Anthropic, phát biểu hồi đầu năm nay tại Vatican trong buổi giới thiệu thông điệp của Giáo hoàng về AI. "Đó là những vấn đề mà các truyền thống như của quý vị đã chiêm niệm suốt hàng thiên niên kỷ qua."

Giữa xu hướng tìm về đức tin đang được bàn tán sôi nổi này, vẫn còn rất ít sự giám sát từ công chúng về việc các công ty kỹ thuật thực sự hiểu "tôn giáo" là gì — và quan trọng hơn, họ kỳ vọng đạt được điều gì từ đó.

Khi các nhà điều hành kỹ thuật lên tiếng cảnh báo về tiềm năng hủy diệt của AI và tranh luận về sự cần thiết phải phát triển các mô hình có đạo đức, họ ngày càng tìm kiếm ý kiến từ các triết gia và các nhà lãnh đạo tôn giáo. Quan điểm của họ đại loại là: tôn giáo có thể góp phần định hướng để AI trở nên có đạo đức, trong một bối cảnh mà nỗi lo sợ về AI — dù có căn cứ hay không — đang lan rộng khắp văn hóa đại chúng.

Vì không gắn bó với bất cứ tôn giáo cụ thể nào, mục tiêu của các công ty này thường khá bao quát: tập hợp các tư tưởng đạo đức để làm nền tảng cho các mô hình AI của họ. Năm ngoái, Sam Altman, CEO của OpenAI, từng chia sẻ: "Tôi cho rằng ChatGPT nên phản ánh một kiểu 'trung bình cộng' — hay bất cứ thuật ngữ nào tương tự — về các quan điểm đạo đức của nhân loại."

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng như những người có đức tin cảnh báo rằng cách tiếp cận này bỏ qua thực tế là các truyền thống và thế giới quan khác nhau thường có thể mâu thuẫn với nhau. Nói ngắn gọn, họ cho rằng đó không phải là cách thức vận hành của tôn giáo. Tôn giáo không chỉ đơn thuần là một tập hợp các quy tắc cần tuân theo.

Theo Webb Keane, một nhà nhân học tại Đại học Michigan, trong nhiều thập niên qua, các học giả đã phản bác quan điểm phổ biến coi tôn giáo là một tập hợp các quy tắc hoặc nguyên tắc có thể tách rời khỏi cách sống “phức tạp, thực tế và tùy biến” của các tín đồ.

Ý tưởng cho rằng tôn giáo có thể tách biệt khỏi các lĩnh vực như văn hóa và chính trị vẫn còn bám rễ sâu sắc, mặc dù trên thực tế, tôn giáo thấm đẫm trong cả hai lĩnh vực này theo nhiều cách khác nhau. Một số người lo ngại rằng khi các công ty trí tuệ nhân tạo (AI) tìm đến các nhà lãnh đạo tôn giáo để giải đáp những câu hỏi về đạo đức, họ có thể vô tình củng cố một cách hiểu về tôn giáo vốn bỏ qua tầm quan trọng của tín lý, nghi lễ và các mối quan hệ.

Keane lập luận rằng vấn đề nằm ở chỗ: Nếu mặc định rằng tôn giáo có thể cung cấp một tập hợp các nguyên tắc đạo đức tách biệt, thì việc sử dụng những nguyên tắc đó để huấn luyện AI sẽ có nguy cơ ưu tiên một số truyền thống nhất định trong khi làm sai lệch các truyền thống khác — đặc biệt là đối với những tôn giáo không tự định nghĩa mình chủ yếu như một hệ thống đạo đức.

Ông cho biết: “Có một cách tư duy rất phổ biến là coi tôn giáo như một cuốn sách quy tắc. Quan điểm này gắn liền với các tôn giáo dựa trên kinh điển, mà xét cho cùng, thực chất chính là các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham (như Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo).”

Các tín đồ cho rằng các công ty kỹ thuật đang nỗ lực thực hiện điều này

Điều đó không có nghĩa là các cuộc thảo luận này thiếu sự đa dạng về đại diện. Cũng không có nghĩa là cách tiếp cận của họ đối với tôn giáo thiếu sự thấu đáo từ góc nhìn của những người tham gia — chẳng hạn như Meghan Sullivan, một triết gia nghiên cứu về tôn giáo, người đang dẫn dắt một sáng kiến về đạo đức và AI tại Đại học Notre Dame.

Mặc dù không liệt kê cụ thể các truyền thống đã được tham vấn, nhưng trong một bài đăng trên blog vào tháng 5, công ty Anthropic cho biết họ đã gặp gỡ “các học giả, giáo sĩ, triết gia và chuyên gia đạo đức từ hơn 15 nhóm tôn giáo và văn hóa khác nhau” — một mạng lưới mà họ hy vọng sẽ mở rộng hơn nữa trong tương lai.

Đầu năm nay, Sullivan đã tham dự một cuộc họp tại Anthropic, với sự góp mặt của các tín đồ Kitô giáo từ nhiều giáo phái khác nhau. So với những cuộc trao đổi từng có với các công ty kỹ thuật khác, bà tỏ ra ấn tượng trước cách tiếp cận nghiêm túc của Anthropic đối với tôn giáo.

Anthropic hiện được xem là công ty AI chú trọng nhất đến các vấn đề đạo đức và an toàn.

“Văn hóa tại công ty này giống như môi trường ở một trường đại học chất lượng, nơi tập hợp những con người có trí tò mò sâu sắc,” bà nói. “Các cuộc họp ở đây khá ‘mọt sách [nerdy]’ — tôi không chắc dùng từ này có chuẩn xác không — nhưng theo nghĩa tích cực.”

Cuộc họp của họ được chia làm hai phần. Đầu tiên, phía công ty giải thích các mô hình của mình bằng “ngôn ngữ bình dân” để những người tham dự dễ nắm bắt. Tiếp đó, các nhà lãnh đạo tôn giáo đưa ra phản hồi và thảo luận, Sullivan cho biết. “Mọi vấn đề đạo đức mà kỹ thuật này đặt ra đều được đề cập — từ những câu hỏi như ‘Con người có linh hồn không?’ cho đến ‘Liệu học sinh lớp ba có nên được phép sử dụng chatbot để hỗ trợ học đọc, học viết hay không?’”

Đại diện từ Meta, Google và Amazon cũng đã có các cuộc gặp với phía Vatican, trong khi Microsoft thì đặc biệt tích cực trong việc kết nối với các cộng đồng tôn giáo.

Tôn giáo là một khái niệm cổ xưa. Nhưng việc nghiên cứu về nó thì không

Tôn giáo thường được xem là vừa cổ xưa, vừa mang tính phổ quát. Và mặc dù các học giả có tầm ảnh hưởng, chẳng hạn như cố học giả Jonathan Z. Smith, thừa nhận rằng điều đó đúng ở một khía cạnh nào đó, nhưng họ cũng cho rằng đó chưa phải là bức tranh toàn cảnh.

Năm 1982, Smith viết: “Trong suốt chiều dài lịch sử của mình, con người đã hình dung ra các vị thần và những phương thức tương tác với họ. Tuy nhiên, con người — chính xác hơn là con người phương Tây — chỉ mới bắt đầu hình dung về khái niệm ‘tôn giáo’ trong vài thế kỷ gần đây”.

Ngày nay, nhiều học giả nghiên cứu về tôn giáo đồng tình với quan điểm của Smith. Họ đặt nghi vấn về ý tưởng cho rằng các tôn giáo là những hệ thống riêng biệt, có thể so sánh được với nhau; họ cho rằng đây là một quan niệm hiện đại, chỉ mới xuất hiện từ thế kỷ 19.

Tomoko Masuzawa, một học giả nghiên cứu tôn giáo và là tác giả cuốn “Sự phát minh ra các tôn giáo thế giới” (The Invention of World Religions), lấy ví dụ về Phật giáo và Ấn Độ giáo. Bà cho biết, trước khi các học giả châu Âu xuất hiện, chính những người thực hành các tín ngưỡng này không hề coi chúng là những truyền thống có ranh giới rõ ràng. Masuzawa khẳng định: “Tất cả những phân loại này đều không phải là khái niệm bản địa”.

Các học giả phương Tây đã củng cố những phân loại đó trong suốt nhiều năm, và chỉ bắt đầu xem xét lại chúng một cách nghiêm túc vào nửa sau thế kỷ 20.

Những quan niệm đã ăn sâu về tôn giáo — rằng tôn giáo có thể dễ dàng được so sánh giữa các nền văn hóa khác nhau — phần nào giải thích lý do tại sao Thung lũng Silicon có thể không cảm thấy cần thiết phải tự định nghĩa cách hiểu riêng của họ về tôn giáo. Trong nỗ lực thể hiện các quan điểm đa dạng, tôn giáo thường được xem là một cách hiển nhiên để làm nổi bật sự phong phú trong tư duy.

Masuzawa nhận định: “Bằng cách nào đó, tôn giáo trở thành một phương thức để định hình thế giới. Dường như cả thế giới đều đã chấp nhận cách nhìn nhận này”.

Một số người lo ngại rằng, khi tiếp nhận những hệ thống trí tuệ riêng biệt, các giá trị cốt lõi có thể bị hòa tan trong cái gọi là “tư duy tích lũy”.

Một số ý kiến cho rằng các công ty cần định nghĩa rõ ràng hơn về thuật ngữ và mục đích của mình, để hiểu chính xác họ kỳ vọng đạt được điều gì từ tôn giáo.

Trong một bài đăng trên blog, Anthropic cho biết: “Công việc này không nhằm mục đích điều chỉnh các mô hình của chúng tôi sao cho khớp với thế giới quan của bất cứ truyền thống cụ thể nào. Chúng tôi muốn Claude tiếp cận toàn bộ các quan điểm — từ tôn giáo, thế tục cho đến chính trị — với chiều sâu và sự nghiêm túc như nhau. Điều chúng tôi hướng tới trong các cuộc thảo luận này là sự suy nghĩ kỹ lưỡng, tích lũy dần dần về cách hình thành nên một nhân cách tốt”.

Các mô hình ngôn ngữ lớn hoạt động bằng cách liên tục đoán chữ tiếp theo trong một câu, dựa trên những khuôn mẫu mà chúng đã “học” được từ một kho dữ liệu khổng lồ gồm các tác phẩm do con người viết ra, trong đó có cả các văn bản tôn giáo.

Paolo Carozza, thành viên Hội đồng Giám sát độc lập của Meta (Meta Oversight Board) đồng thời là một chuyên gia pháp lý chuyên nghiên cứu về tư tưởng xã hội Công Giáo và kỹ thuật, bày tỏ lo ngại rằng trong quá trình tích lũy dữ liệu, các đặc điểm định hình nên một truyền thống cụ thể có nguy cơ bị mất đi — hay nói cách khác, chúng bị đồng nhất hóa thành một thứ gì đó trung dung, thậm chí thiên lệch về phía các tôn giáo phương Tây.

Ông nhận định: “Bất cứ truyền thống sống động và tinh tế nào, theo thời gian, đều có khả năng tương tác với các truyền thống khác, tiếp thu kiến thức mới và phát triển. Quá trình đó diễn ra một cách hữu cơ. Trong khi đó, trí tuệ nhân tạo (AI) thường — hoặc có khả năng — vận hành theo cách không hề hữu cơ; nó gom tất cả mọi thứ lại, trộn lẫn chúng với nhau, và kết quả là chẳng còn giữ lại được ý nghĩa nguyên bản nào cả.”